Lộ trình học ngữ pháp tiếng Anh cho người mất gốc, từ A1 tới B1

Hai giờ chiều Chủ nhật, Minh mở một cuốn ngữ pháp dày ra ở trang đầu tiên, lần thứ ba trong năm. Hai lần trước anh đọc tới chương thì hiện tại hoàn thành rồi dừng, vì công việc bận và vì cảm giác đọc mà không đọng lại gì. Lần này anh tự hỏi: có phải mình học sai thứ tự, hay mình học sai cách?

Câu trả lời thường là cả hai. Người mất gốc ngữ pháp hiếm khi thiếu tài liệu. Họ thiếu một bản đồ: biết mình đang đứng ở đâu, khối nào phải xây trước, và làm sao để biết một khối đã đủ chắc để đặt khối tiếp theo lên. Bài này là bản đồ ấy. Các bài khác trong nhóm đi sâu vào từng chặng; ở đây ta nhìn toàn cảnh.

Sáu chặng của việc xây lại nền

Việc học lại ngữ pháp từ đầu không phải một hoạt động mà là một chuỗi sáu chặng. Mỗi chặng có một câu hỏi riêng và một chỗ người ta hay kẹt.

Chặng 1: gọi tên chỗ hổng

"Em mất gốc" là một câu quá rộng để hành động. Một câu hữu ích hơn là "em hay quên thêm s cho động từ ngôi thứ ba" hoặc "em không biết khi nào dùng the". Cách nhanh nhất để tìm là viết mười câu về một ngày bình thường của bạn, không tra cứu, rồi đem so với một người đã vững hoặc với phần giải thích trong một bài học.

Ví dụ, một đoạn tự viết:

• Yesterday I go to work by bus and I meet my friend. Sai: hành động đã xong hôm qua cần quá khứ đơn. Đúng: Yesterday I went to work by bus and met my friend.
• She don't like coffee. Sai: chủ ngữ ngôi thứ ba số ít đi với doesn't. Đúng: She doesn't like coffee.

Hai lỗi này nói rõ hơn bất kỳ bài kiểm tra nào rằng bạn cần quay lại hiện tại đơn và quá khứ đơn. Chỗ hay kẹt ở chặng này: người học ngại viết vì sợ sai, nên không bao giờ có dữ liệu về lỗi của chính mình.

Chặng 2: chọn điểm bắt đầu

Nguyên tắc đơn giản: bắt đầu ở level thấp nhất mà bạn còn mắc lỗi. Nếu câu She don't like coffee vẫn xuất hiện, điểm bắt đầu là A1, dù bạn đã từng học tới câu điều kiện loại 3. Bài mình đang ở level ngữ pháp nào có bộ câu tự hỏi để chọn cho nhanh.

Chỗ hay kẹt: tự ái. Người đi làm thấy học lại A1 là mất mặt nên chọn B1 cho "vừa sức", rồi kẹt vì nền dưới vẫn lỏng.

Chặng 3: học một bài cho đúng

Một bài ngữ pháp có ích khi nó có bốn phần: quy tắc ngắn, ví dụ đặt trong ngữ cảnh, những lỗi người học hay mắc, và bài luyện. Thiếu phần lỗi hay gặp, bạn hiểu quy tắc nhưng vẫn mắc đúng cái lỗi mà ai cũng mắc. Thiếu phần luyện, bạn hiểu nhưng không dùng được.

Chỗ hay kẹt: đọc lướt quy tắc rồi tưởng là đã học. Đọc hiểu một quy tắc mất năm phút; biến nó thành phản xạ mất vài tuần.

Chặng 4: luyện tới mức khó

Bài luyện đầu tiên thường chỉ hỏi bạn nhận ra dạng đúng. Bài luyện cuối nên bắt bạn tự viết câu. Ví dụ với quá khứ đơn:

1. Chọn đáp án: He (go / went) home early yesterday.
2. Chia động từ: They (not / watch) the match last night. Đáp án: didn't watch.
3. Sửa lỗi: Did she went to school? Đúng: Did she go to school? Sau did động từ về nguyên mẫu.
4. Tự viết: kể ba việc bạn làm tối qua.

Chỗ hay kẹt: dừng ở bài 1 và 2 vì chúng dễ và cho cảm giác giỏi.

Chặng 5: ôn cách quãng

Một bài vừa học xong, ba ngày sau bạn quên phần lớn nếu không gặp lại. Ôn ngắn, đúng lúc, vài lần là đủ giữ. Cách làm cụ thể có trong bài ôn ngữ pháp cách quãng 15 phút mỗi ngày.

Chặng 6: dùng trong câu thật

Ngữ pháp chỉ thật sự thuộc về bạn khi nó xuất hiện trong câu bạn tự viết hoặc tự nói mà không cần nghĩ. Mỗi tuần, viết một đoạn ngắn có dùng các bài vừa học. Đây cũng là chỗ bạn quay lại chặng 1: đoạn viết mới cho bạn danh sách lỗi mới.

Thứ tự các khối: cái gì đặt dưới cái gì

Ngữ pháp tiếng Anh có thứ tự phụ thuộc khá rõ. Bạn không thể hiểu câu bị động nếu chưa chắc phân từ hai, và phân từ hai lại dựa trên việc biết động từ có quy tắc và bất quy tắc.

Với người mất gốc, mốc đáng nhắm đầu tiên là vững A1 và A2, chạm tới B1. Tới đó bạn đã đọc được phần lớn email công việc, viết được đoạn văn không sai cơ bản và nói được những câu đơn giản mà không phải dừng lại chia động từ trong đầu. Danh sách cụ thể các điểm cần vững nằm trong bài checklist 20 điểm ngữ pháp nền.

Mỗi chặng mất bao lâu

Không ai trả lời chính xác được, vì còn tuỳ bạn hổng nhiều hay ít. Nhưng có thể ước lượng theo nhịp học. Nếu bạn học 20 đến 30 phút mỗi ngày, năm ngày một tuần:

• Một bài A1 hoặc A2 (học, luyện, ôn một lần): khoảng hai đến ba buổi.
• Một level có khoảng hai chục bài: khoảng hai tháng nếu bắt đầu từ con số không, ít hơn nhiều nếu bạn lướt được những bài đã biết.
• Từ mất gốc tới chạm B1: thường tính bằng vài tháng chứ không phải vài tuần.

Con số này là ví dụ để bạn lên lịch, không phải cam kết. Cái đáng giữ là nhịp đều. Hai buổi ba tiếng cuối tuần kém hơn năm buổi 25 phút, vì trí nhớ cần những lần gặp lại cách nhau.

Dấu hiệu một khối đã vững

Làm sao biết đã đến lúc sang khối tiếp theo? Ba dấu hiệu, dùng cùng lúc:

1. Đúng ở bài luyện khó nhất, tức là bài bắt bạn tự viết hoặc tự sửa lỗi, chứ không chỉ bài chọn đáp án.
2. Còn đúng sau vài ngày. Làm lại năm câu sau ba hoặc bốn ngày mà vẫn đúng.
3. Không còn xuất hiện trong bài viết tự do. Viết một đoạn về chủ đề bất kỳ; nếu lỗi cũ không quay lại, khối đó đã chắc.

Nếu chỉ đạt dấu hiệu thứ nhất, bạn mới "hiểu". Cả ba mới là "vững".

Những chỗ lộ trình hay gãy

Có bốn kiểu gãy phổ biến, mỗi kiểu có cách vá riêng:

• Học lan man. Hôm nay học câu điều kiện vì thấy trên mạng, mai học mạo từ vì có người nhắc. Cách vá: đi theo một danh sách có thứ tự và chỉ rẽ ngang khi có lý do rõ.
• Học không luyện. Xem video giải thích rất hay nhưng không làm bài nào. Cách vá: mỗi bài phải kết thúc bằng ít nhất năm câu tự làm.
• Luyện không ôn. Học xong bài nào bỏ bài ấy. Cách vá: đầu mỗi buổi dành năm phút làm lại câu của bài cũ.
• Nhảy cóc. Thấy A1 dễ quá nên bỏ, nhưng lỗi A1 vẫn còn. Cách vá: lướt nhanh, nhưng làm bài luyện khó của từng bài; sai thì dừng lại học.

Nếu bạn muốn một lộ trình đã chia sẵn, NEMO GRAMMAR xếp 103 bài vào 5 level từ Starter (A1) tới Advanced (C1), mỗi level có 6 mảng, và bạn tự chọn level bắt đầu, không phải làm bài xếp lớp. Bạn có thể xem cách chia level ở trang năm level ngữ pháp từ A1 tới C1.

Bắt đầu từ tuần này

Không cần đợi một ngày rảnh để "bắt đầu cho đàng hoàng". Tuần này, làm ba việc:

1. Viết mười câu về ngày hôm qua và mười câu về thói quen của bạn, không tra cứu.
2. Gạch dưới mọi chỗ bạn không chắc, rồi đối chiếu với một nguồn đáng tin.
3. Chọn level thấp nhất còn lỗi và học bài đầu tiên của level ấy, trọn vẹn cả bốn phần.

Tấm bản đồ không làm thay bạn đoạn đường. Nhưng có nó, mỗi buổi học của bạn đặt thêm một viên gạch vào đúng chỗ, thay vì xếp thêm một viên vào đống gạch đã có.