Các thì trong tiếng Anh bị rối: gỡ 12 thì từng lớp một

Một học sinh lớp 10 kể: em thuộc công thức của cả 12 thì, viết ra giấy được hết, từ hiện tại đơn tới tương lai hoàn thành tiếp diễn. Nhưng khi đề bảo chia động từ trong câu I (live) here since 2015, em phân vân giữa bốn đáp án và chọn sai. Thuộc 12 công thức mà không biết dùng cái nào.

Đây là nỗi đau rất phổ biến. Bảng 12 thì trông gọn gàng trên giấy, nhưng trong đầu người học nó thành một mớ dây rối. Bài này không dạy lại 12 thì. Nó chỉ ra vì sao chúng rối, và gỡ theo thứ tự: lớp nào trước, lớp nào sau, lớp nào có thể để rất lâu sau mới cần.

Vì sao 12 thì rối vào nhau

Tiếng Việt không chia động từ

Trong tiếng Việt, "tôi ăn" đứng yên dù là hôm qua, hôm nay hay ngày mai. Thời gian được nói bằng từ khác: "đã", "đang", "sẽ", "rồi", hoặc chỉ bằng ngữ cảnh. Tiếng Anh thì đưa thời gian vào chính động từ: eat, ate, have eaten, am eating. Người Việt học thì là học một cách nghĩ mới, không chỉ học công thức mới.

Học 12 thì như 12 thứ ngang hàng

Bảng 12 thì xếp chúng thành lưới 3 x 4 như thể quan trọng ngang nhau. Thực tế không phải vậy. Trong email, bài báo, hội thoại hằng ngày, vài thì chiếm phần lớn câu, còn vài thì hiếm khi gặp. Học tất cả cùng lúc làm những thì hiếm chiếm chỗ trong đầu của những thì cần.

Học dấu hiệu nhận biết thay vì ý nghĩa

"Có since thì dùng hiện tại hoàn thành" là mẹo làm trắc nghiệm, không phải hiểu biết. Khi câu không có dấu hiệu, mẹo sụp đổ. Và có những câu có since mà vẫn dùng quá khứ đơn trong mệnh đề sau nó: I have lived here since I moved from Hue. Ở đây moved là quá khứ đơn.

Gỡ lớp thứ nhất: ba thì dùng mỗi ngày

Bắt đầu với ba thì, và chỉ ba thì, cho tới khi chúng không còn lẫn nhau:

• Hiện tại đơn cho thói quen và sự thật: She works in a bank. Water boils at 100 degrees.
• Quá khứ đơn cho việc đã xong ở một thời điểm đã qua: She moved to Hanoi in 2019.
• Hiện tại tiếp diễn cho việc đang diễn ra lúc nói hoặc quanh lúc nói: She is preparing a report right now.

Lỗi hay gặp ở lớp này:

• Sai: I am work here for two years. Người viết trộn am của tiếp diễn với work. Nếu ý là thói quen hiện tại: I work here.
• Sai: Yesterday she go to the market. Đúng: Yesterday she went to the market.
• Sai: Look! It rains. Đúng: Look! It is raining. Đang xảy ra ngay trước mắt thì dùng tiếp diễn.

Gỡ lớp thứ hai: nói về tương lai và cảnh nền quá khứ

Khi lớp một đã chắc, thêm hai mảnh:

Tương lai với will và be going to. Will cho quyết định ngay lúc nói hoặc dự đoán chung: It's cold. I'll close the window. Be going to cho dự định đã có từ trước: I'm going to visit my parents this weekend. Nhiều người học nhồi cả thì tương lai tiếp diễn vào đây; thật ra có thể để sau.

Quá khứ tiếp diễn làm cảnh nền cho một hành động quá khứ khác: I was cooking when the phone rang. Lỗi hay gặp: When the phone was ringing, I cooked. Câu này đảo vai: tiếng chuông là sự việc chen vào, việc nấu ăn là nền. Đúng: I was cooking when the phone rang.

Gỡ lớp thứ ba: hiện tại hoàn thành, chỗ rối nhất

Hiện tại hoàn thành là thì làm người Việt khổ nhất, vì nó nối quá khứ với hiện tại, điều mà tiếng Việt thường không đánh dấu. Hãy so từng cặp.

Hiện tại hoàn thành và quá khứ đơn. Quá khứ đơn gắn với một thời điểm đã đóng lại. Hiện tại hoàn thành không nêu thời điểm, hoặc nêu một khoảng còn kéo tới bây giờ.

• I lost my keys yesterday. (Chuyện hôm qua, có thời điểm.)
• I have lost my keys. (Bây giờ vẫn chưa tìm được, đó là điều quan trọng.)
• Sai: I have lost my keys yesterday. Có yesterday là thời điểm đã đóng, nên phải dùng quá khứ đơn.

Hiện tại hoàn thành và hoàn thành tiếp diễn. Hoàn thành nhấn vào kết quả, tiếp diễn nhấn vào quá trình.

• I have written three emails this morning. (Kết quả: ba email.)
• I have been writing emails all morning. (Quá trình: cả buổi sáng chỉ làm việc đó.)

Quay lại câu của học sinh lúc đầu: I (live) here since 2015. Việc sống ở đây bắt đầu năm 2015 và vẫn tiếp tục, nên I have lived here since 2015 hoặc I have been living here since 2015. Cả hai đều đúng, khác nhau ở sắc thái nhấn.

Lớp thứ tư: để sau, và không sao cả

Quá khứ hoàn thành (had done) có ích khi kể chuyện có hai mốc quá khứ: When I arrived, the train had left. Nó nên học sau khi quá khứ đơn đã thật chắc. Tương lai hoàn thành và tương lai hoàn thành tiếp diễn thì hiếm gặp trong giao tiếp thường ngày; bạn có thể học chúng khi đã ở mức B2 và thấy chúng trong bài đọc.

Để lớp bốn lại sau không phải là bỏ nó. Đó là đặt nó đúng chỗ, để nó không làm rối ba lớp dưới.

Cách luyện để các thì tách ra trong đầu

1. Luyện theo cặp, không theo từng thì. Làm bài trộn quá khứ đơn với hiện tại hoàn thành, thay vì mười câu toàn hiện tại hoàn thành. Chỉ khi phải chọn giữa hai thứ gần nhau bạn mới thật sự phân biệt được.
2. Hỏi câu về ý nghĩa, không tìm dấu hiệu. Trước khi chia, tự hỏi: việc này đã xong chưa, có thời điểm cụ thể không, có liên quan tới bây giờ không.
3. Kể cùng một chuyện bằng nhiều thì. Viết ba câu về công việc: một câu thói quen, một câu về một ngày cụ thể trong quá khứ, một câu về kinh nghiệm tới nay. I manage a small team. Last year I hired two people. I have worked here for five years.
4. Soát bài viết theo từng thì. Đọc lại đoạn văn một lượt chỉ để kiểm động từ.

Nếu bạn đang ôn thì cho IELTS, trang các thì trong IELTS có thêm bài luyện theo ngữ cảnh bài thi.

Một bài tập gỡ rối trong mười phút

Chọn một bức ảnh cũ trong điện thoại, ví dụ ảnh một chuyến đi. Viết bốn câu về nó, mỗi câu một thì khác nhau, và tự giải thích vì sao chọn thì ấy:

• This photo shows my family at Ha Long Bay. Hiện tại đơn, vì bức ảnh đang cho thấy điều đó ngay bây giờ.
• We went there in the summer of 2021. Quá khứ đơn, vì có năm cụ thể đã qua.
• My father was laughing because my brother had dropped his hat into the water. Quá khứ tiếp diễn làm cảnh nền; quá khứ hoàn thành cho việc xảy ra trước đó.
• We haven't been back since then. Hiện tại hoàn thành, vì khoảng thời gian kéo tới bây giờ.

Phần giải thích quan trọng hơn câu. Nếu bạn không nói được vì sao chọn thì, bạn đang đoán. Làm bài này với ba bức ảnh khác nhau trong một tuần, bạn sẽ thấy câu hỏi "thì nào" dần thay bằng câu hỏi "chuyện này xảy ra khi nào, còn liên quan tới bây giờ không", và đó là lúc các thì bắt đầu tách ra.

Khi nào thì đã hết rối

Bạn không cần thuộc bảng 12 thì. Bạn cần viết một đoạn văn về chính mình, trộn quá khứ, hiện tại và tương lai, mà không phải dừng để tra. Khi làm được vậy với ba lớp đầu, phần còn lại chỉ là thêm chi tiết.

Nếu thấy mình rối không chỉ ở thì mà ở cả cấu trúc câu, có thể gốc còn sâu hơn. Bài ngữ pháp quá nhiều quy tắc, không biết bắt đầu từ đâu chỉ ra năm khối đứng trước cả chuyện thì. Còn nếu muốn xem các thì được rải vào level nào trong một chương trình có thứ tự, bài học ngữ pháp theo level giải thích cách chia ấy.