Học ngữ pháp tiếng Anh hay quên: vì sao bài hôm qua đã rơi mất

Thứ Hai, Lan học xong bài câu bị động. Cô hiểu rõ: The cake was eaten by the children. Cô làm đúng hết mười câu trong sách. Thứ Sáu, trong một email gửi đối tác, cô viết The report was send yesterday và không thấy gì sai. Tuần sau đọc lại, cô mới nhận ra phải là was sent. Cảm giác quen thuộc quay lại: học rồi mà như chưa học.

Nếu bạn cũng từng như vậy, bạn không kém trí nhớ. Bạn đang gặp một cơ chế rất bình thường của não, cộng với vài thói quen học khiến cơ chế ấy chạy nhanh hơn. Bài này nói cơ chế đó, cái giá nếu để yên, và cách gỡ từng lớp.

Biểu hiện: quên theo ba kiểu khác nhau

"Quên" thật ra có ba dạng, và mỗi dạng cần cách chữa khác nhau.

Quên sạch. Nhìn lại tên bài Present perfect mà không nhớ nó dùng khi nào. Đây là dạng dễ nhận ra nhất và cũng dễ chữa nhất: bạn chỉ cần gặp lại.

Nhớ quy tắc nhưng dùng sai. Bạn đọc thuộc "have/has + V3", nhưng khi viết lại ra I have saw that film. Bạn nhớ khung, quên mất mảnh ghép bên trong (ở đây là dạng V3 của see là seen).

Nhớ khi làm bài, quên khi dùng thật. Làm bài tập chọn đáp án thì đúng, viết email thì sai. Như trường hợp của Lan ở trên. Đây là dạng khó chịu nhất, vì bạn tưởng mình đã biết.

Vì sao nó xảy ra: cơ chế của việc quên

Trí nhớ mờ dần nếu không được gọi lại

Từ cuối thế kỷ 19, các nhà tâm lý học đã đo được một điều mà ai cũng cảm nhận: thứ vừa học trôi đi nhanh nhất trong vài ngày đầu, rồi chậm dần. Người ta gọi đó là đường cong quên. Điều quan trọng không nằm ở việc ta quên, mà ở chỗ mỗi lần ta cố nhớ lại một điều trước khi nó mất hẳn, đường cong đó thoải hơn. Lần gọi lại thứ hai giữ lâu hơn lần đầu, lần thứ ba lâu hơn nữa.

Nói cách khác, não không giữ lại thứ bạn đọc. Nó giữ lại thứ bạn phải dùng tới nhiều lần.

Đọc lại không phải là nhớ lại

Nhiều người ôn bằng cách đọc lại trang quy tắc. Đọc lại cho cảm giác quen thuộc, và cảm giác quen ấy dễ bị nhầm thành "đã biết". Nhưng khi viết email, không ai đưa trang quy tắc ra trước mặt bạn. Bạn phải tự kéo nó ra từ trí nhớ. Kỹ năng kéo ra ấy chỉ được luyện khi bạn làm bài mà không nhìn quy tắc.

Quy tắc trần thì không có chỗ bám

Câu "bị động = be + V3" là một chuỗi ký hiệu. Câu The window was broken by the storm last night là một cảnh bạn hình dung được. Trí nhớ bám vào cảnh tốt hơn nhiều so với bám vào ký hiệu. Học quy tắc không kèm ví dụ cụ thể giống như cố nhớ một số điện thoại không có tên người.

Ba thói quen làm quên nhanh hơn

1. Học dồn. Ba tiếng liền vào Chủ nhật, cả tuần không đụng tới. Cảm giác học được nhiều, nhưng phần lớn trôi đi trước Chủ nhật sau.
2. Chỉ làm bài dễ. Bài chọn đáp án cho bạn gợi ý ngay trên trang. Bài tự viết câu mới bắt bạn gọi lại mọi thứ. Người hay quên thường dừng ở bài dễ.
3. Không bao giờ sai. Nghe lạ, nhưng một lần sai rồi được sửa đúng lúc để lại dấu ấn mạnh hơn mười lần đúng dễ dàng. Né lỗi là né luôn cơ hội nhớ.

Cái giá nếu để yên

Nếu vòng "học rồi quên" cứ lặp lại, bạn trả ba cái giá. Thứ nhất là thời gian: bạn học đi học lại cùng một bài, mỗi lần mất gần như nguyên thời gian của lần đầu. Thứ hai là niềm tin: sau lần thứ ba, người ta bắt đầu kết luận "mình không có khiếu ngoại ngữ", và kết luận ấy khiến họ bỏ cuộc. Thứ ba là lỗi hoá thạch: một lỗi sai được dùng đủ nhiều lần sẽ thành thói quen, và sửa một thói quen khó hơn học một điều mới.

Gỡ từng lớp

Lớp 1: học kèm ví dụ của chính bạn

Sau khi đọc quy tắc và ví dụ mẫu, tự viết ba câu về đời sống của bạn. Với bị động:

• My laptop was repaired last week.
• The meeting is held every Monday.
• This bridge was built in 1998.

Câu của chính bạn gắn với một hình ảnh thật: cái laptop của bạn, cuộc họp của bạn. Đó là chỗ trí nhớ bám vào.

Lớp 2: học lỗi cùng với quy tắc

Với mỗi bài, ghi lại hai hoặc ba lỗi hay gặp, dạng sai và dạng đúng cạnh nhau:

• Sai: The email was send. Đúng: The email was sent. (V3 của send là sent.)
• Sai: The house built in 2010. Đúng: The house was built in 2010. (Bị động cần be.)
• Sai: It was happened yesterday. Đúng: It happened yesterday. (happen không có tân ngữ nên không dùng bị động.)

Khi bạn đã thấy lỗi của người khác, bạn nhận ra nó nhanh hơn khi chính mình mắc.

Lớp 3: ôn theo nhịp giãn dần

Thay vì ôn khi nhớ ra, ôn theo lịch: một ngày sau khi học, rồi ba ngày sau, rồi khoảng một tuần sau. Mỗi lần chỉ năm tới mười phút, và mỗi lần là làm bài, không phải đọc lại.

Cách sắp lịch chi tiết cho nhiều bài cùng lúc có trong bài ôn ngữ pháp cách quãng 15 phút mỗi ngày.

Lớp 4: luyện tới mức phải tự tạo câu

Một chuỗi luyện tốt đi từ nhận ra, tới điền, tới sửa lỗi, tới tự viết. Mỗi bài trong NEMO GRAMMAR có 5 bài luyện xếp từ mức 1 tới mức 5, mỗi câu có giải thích tiếng Việt; hai mức cuối là chỗ bạn biết mình đã thật sự nhớ hay chỉ quen mắt. Nếu tự học bằng tài liệu khác, hãy tự thêm bước cuối: viết năm câu mới, không nhìn sách.

Lớp 5: đưa vào dùng thật

Mỗi tuần, chọn một điểm ngữ pháp vừa học và cố dùng nó ở một chỗ thật: một email, một tin nhắn cho đồng nghiệp nước ngoài, một đoạn nhật ký. Dùng thật là lần ôn mạnh nhất, vì nó có hậu quả: người đọc hiểu hay không hiểu.

Khi nào thì đừng tự trách

Có những điểm ngữ pháp mà ai cũng quên nhiều lần trước khi nhớ hẳn: động từ bất quy tắc, mạo từ, giới từ. Quên chúng không có nghĩa bạn học sai. Nó có nghĩa là bạn cần gặp chúng thêm vài lần nữa. Nếu bạn quên một bài, không cần học lại từ đầu; chỉ cần làm lại phần luyện, xem lại ba lỗi hay gặp, và đặt nó trở lại vào lịch ôn.

Còn nếu bạn quên vì học sai thứ tự, ví dụ học hiện tại hoàn thành khi chưa chắc động từ bất quy tắc, thì vấn đề nằm ở chỗ khác. Bài lộ trình học lại ngữ pháp từ đầu giúp bạn kiểm tra điều đó.

Tóm lại trong một đoạn

Bạn quên vì não chỉ giữ thứ được gọi lại nhiều lần, và vì đọc lại không phải là gọi lại. Để giữ bài cũ: học kèm ví dụ của bạn, học kèm lỗi hay gặp, làm lại bài theo lịch giãn dần, luyện tới mức tự viết câu, và dùng nó ở một chỗ thật mỗi tuần. Nếu muốn hiểu cách một bài học được thiết kế để giảm quên, trang cách học một bài ngữ pháp mô tả từng phần.