Mẹo làm bài ngữ pháp tiếng Anh: đúng ở đề dễ, gãy ở đề khó

"Thấy 'since' thì chọn hiện tại hoàn thành." "Thấy 'yesterday' thì chọn quá khứ đơn." "Sau 'enjoy' là V-ing." Những mẹo này được dán trên bàn học của rất nhiều học sinh, và chúng có tác dụng. Chúng giúp bạn làm nhanh những câu quen, đúng những câu phổ biến, và cảm thấy tự tin.

Rồi một ngày gặp câu này:

I haven't seen him since he ______ to Hanoi. A. has moved B. moved C. moves D. has been moving

Thấy "since", phản xạ chọn A. Sai. Đáp án là B: vế sau "since" chỉ một mốc trong quá khứ, nên dùng quá khứ đơn; hiện tại hoàn thành nằm ở vế chính "haven't seen". Mẹo không sai, nhưng nó chỉ đúng cho một nửa câu, và đề này hỏi đúng nửa còn lại.

Bài này nói về sai lầm dựa vào mẹo thay vì hiểu ngữ pháp: dấu hiệu nhận ra, vì sao nó gãy, cách sửa, kèm ví dụ trước và sau.

Mẹo là gì và vì sao nó hấp dẫn

Mẹo là một quy tắc rút gọn: "thấy X thì chọn Y". Nó bỏ qua lý do, chỉ giữ lại tín hiệu và phản ứng. Chính vì bỏ lý do nên nó nhanh.

Mẹo hấp dẫn vì ba điều. Nó dễ nhớ. Nó cho kết quả ngay ở những câu phổ biến nhất. Và nó được truyền tai rộng rãi, nên người học tin nó là cách "của người giỏi".

Vấn đề là người ra đề cũng biết các mẹo ấy. Một phần đáng kể các câu phân loại được viết ra đúng để kiểm xem học sinh có hiểu hay chỉ đang phản xạ theo tín hiệu.

Ba dấu hiệu bạn đang dựa vào mẹo

Dấu hiệu 1: bạn không giải thích được câu đúng. Hỏi "vì sao chọn B?", bạn trả lời "vì có 'since'" chứ không phải "vì hành động bắt đầu trong quá khứ và kéo dài tới hiện tại". Câu trả lời thứ nhất là mẹo, câu thứ hai là hiểu.

Dấu hiệu 2: điểm cao ở bài tập theo chuyên đề, thấp ở đề trộn. Trong bài tập theo chuyên đề, tín hiệu rõ và dự đoán được. Trong đề trộn, có câu cố tình đặt tín hiệu gây nhiễu.

Dấu hiệu 3: trắc nghiệm tốt, tự viết kém. Khi tự viết, không có tín hiệu nào để phản xạ. Bạn phải tự quyết định thì, cấu trúc. Người học bằng mẹo thường viết sai những thứ họ "chọn đúng" trong trắc nghiệm.

Vì sao mẹo gãy: ba kiểu biến tấu

Biến tấu 1: tín hiệu nằm sai vế

Như câu "since he moved" ở trên. Mẹo gắn tín hiệu với cả câu, trong khi quy tắc thật gắn với từng vế.

Biến tấu 2: ngoại lệ của mẹo

Mẹo "sau 'stop' là V-ing" đúng trong phần lớn trường hợp, nhưng:

On the way home, we stopped ______ some bread. A. buying B. to buy C. buy D. bought

Đáp án B. "Stop to do" nghĩa là dừng lại để làm việc khác. "Stop doing" là ngừng hẳn việc đang làm. Mẹo không phân biệt nghĩa, chỉ phân biệt từ.

Biến tấu 3: không có tín hiệu

When I was a child, my family ______ in a small house near the river. A. has lived B. lived C. was living D. lives

Không có "yesterday", không có "ago". Người dựa vào mẹo phải đoán. Người hiểu thấy "When I was a child" đã đặt cả câu vào quá khứ đã kết thúc. Đáp án B.

Cái giá ở phần tự viết

Với người thi IELTS hoặc có phần viết trong đề, mẹo gần như vô dụng. Khi bạn viết:

Since 2010, the number of students studying abroad increased significantly.

Không có bốn lựa chọn nào để mẹo "thấy since" can thiệp. Bạn phải tự biết rằng "Since 2010" đòi hiện tại hoàn thành: "has increased". Người học bằng mẹo chọn đúng câu này trong trắc nghiệm, rồi viết sai nó trong bài luận.

Sửa thế nào: đổi mẹo thành quy tắc

Không cần bỏ hết mẹo. Cần gắn mỗi mẹo với lý do đằng sau nó. Quy trình ba bước:

Bước 1: viết ra các mẹo bạn đang dùng. Liệt kê mọi "thấy X chọn Y" trong đầu bạn. Thường sẽ có mười tới hai mươi mẹo.

Bước 2: với mỗi mẹo, viết lý do. "Thấy 'since' chọn hiện tại hoàn thành" đổi thành "hành động bắt đầu ở một mốc quá khứ và còn liên quan tới hiện tại dùng hiện tại hoàn thành; 'since' thường đánh dấu mốc đó". Nếu không viết được lý do, đó là chỗ cần học lại.

Bước 3: tìm hoặc tự đặt câu phá mẹo. Với mỗi mẹo, tìm một câu mà nếu áp mẹo máy móc sẽ sai. Tự đặt câu này là cách luyện rất hiệu quả, vì nó buộc bạn nghĩ về giới hạn của mẹo.

Ví dụ trước và sau

Trước (học sinh giải thích một câu đúng):

"Em chọn 'had finished' vì có 'before'."

Sau:

"Em chọn 'had finished' vì có hai hành động trong quá khứ, việc làm xong bài xảy ra trước việc mẹ về. Hành động xảy ra trước dùng quá khứ hoàn thành. 'Before' cho biết thứ tự, nhưng nếu câu dùng 'after' thì hành động trước lại nằm ở vế khác."

Câu giải thích thứ hai dài hơn, nhưng nó đứng được khi đề đổi "before" thành "after", "by the time", hay không có từ nối nào.

Để học lại phần lý do một cách có hệ thống, bạn cần bài có quy tắc và lỗi hay gặp, không chỉ đáp án. NEMO GRAMMAR có mỗi bài gồm quy tắc, 3 ví dụ và 3 lỗi hay gặp; phần "lỗi hay gặp" thường chính là chỗ mẹo gãy. Trang cách học một bài ngữ pháp mô tả chi tiết.

Năm mẹo phổ biến và giới hạn của chúng

Để bắt đầu bước 2 dễ hơn, đây là năm mẹo hay gặp, kèm chỗ chúng gãy:

• "Thấy 'ago' chọn quá khứ đơn." Đúng ở mệnh đề chứa "ago". Nhưng "It has been two years since I saw him" không có "ago" mà vẫn cần quá khứ đơn ở vế sau.
• "Sau 'if' không dùng 'will'." Đúng với câu điều kiện. Nhưng "I don't know if she will come" dùng "if" nghĩa là "liệu", và "will" hoàn toàn đúng.
• "Người thì 'who', vật thì 'which'." Đúng phần lớn, nhưng sau dấu phẩy không dùng "that", còn sau "the only" hay so sánh nhất thì "that" thường tự nhiên hơn.
• "Thấy 'by' là bị động." "By" còn chỉ thời hạn: "by Friday", "by the time". Câu "She will have finished by Friday" không hề bị động.
• "Câu tường thuật thì luôn lùi thì." Khi điều được thuật vẫn còn đúng, như một sự thật chung, lùi thì không bắt buộc: "The teacher said that water boils at 100 degrees."

Mỗi dòng trên là một câu phá mẹo có sẵn cho bạn luyện bước 3.

Mẹo nào vẫn đáng giữ

Mẹo có chỗ đứng khi nó chỉ là lối tắt cho một quy tắc bạn đã hiểu. Nếu bạn biết vì sao "since" đi với hiện tại hoàn thành, thì dùng "since" như tín hiệu nhắc nhanh là hoàn toàn ổn. Mẹo chỉ nguy hiểm khi nó thay thế cho hiểu biết.

Một phép thử đơn giản: nếu ngày mai quên mẹo, bạn có tự suy ra được đáp án từ quy tắc không? Có thì mẹo là công cụ. Không thì mẹo là cái nạng.

Đọc tiếp

Nếu phần lớn điểm yếu của bạn nằm ở câu biến tấu, bài luyện ngữ pháp thi theo mức từ dễ tới khó chỉ cách luyện lên tới bậc có manh mối ẩn. Nếu bạn thi IELTS và lo phần tự viết, xem câu phức đúng cho IELTS Writing.