Ngữ pháp thi tiếng Anh: mỗi kỳ thi thật sự đo điều gì

Minh học lớp 9, vừa đăng ký thi vào 10, và anh trai Minh đang ôn IELTS để nộp hồ sơ đại học. Hai anh em ngồi cùng bàn, cùng mở một quyển ngữ pháp dày, cùng làm phần câu bị động. Tuần sau Minh làm đề thử đúng gần hết câu bị động. Anh trai viết bài Task 2 thì vẫn bị chê "ít cấu trúc, lỗi nhỏ nhiều". Cùng một chuyên đề, cùng một quyển sách, hai kết quả rất khác nhau.

Lý do không nằm ở chuyện ai chăm hơn. Mỗi kỳ thi đo ngữ pháp theo một cách riêng: có kỳ bắt bạn chọn đáp án, có kỳ bắt bạn tự tạo câu, có kỳ bắt bạn sửa câu của người khác. Ôn giống nhau cho bốn cách đo khác nhau thì chắc chắn sẽ lệch ở đâu đó.

Bài này là bản đồ cho cả nhóm bài về ngữ pháp thi cử: bốn kỳ thi phổ biến đo ngữ pháp thế nào, việc ôn chia thành những chặng nào, và mỗi chặng người ta hay kẹt ở đâu.

Bốn kỳ thi, bốn cách đặt câu hỏi về ngữ pháp

Trước khi nói tới chuyện ôn, cần thấy rõ kỳ thi hỏi bạn bằng hình thức gì. Phần dưới chỉ nói những điều khá ổn định qua nhiều năm; cấu trúc đề cụ thể, số câu, thời gian luôn phải kiểm lại trong quy chế và đề minh hoạ chính thức của năm bạn thi.

Thi vào 10: nhận ra dạng đúng trong câu ngắn

Đề vào 10 do từng tỉnh, thành phố ra, nên mỗi nơi một khác. Điểm chung thường gặp là câu trắc nghiệm chọn đáp án, câu viết lại câu sao cho nghĩa không đổi, và câu tìm lỗi sai. Ngữ pháp được đo ở mức nhận ra: bạn nhìn một câu ngắn và biết động từ phải chia thế nào, câu bị động dựng ra sao, câu tường thuật lùi thì thế nào.

Tốt nghiệp THPT: ngữ pháp nằm trong ngữ cảnh dài hơn

Đề tốt nghiệp THPT đã thay đổi theo chương trình mới, và có thể còn điều chỉnh. Xu hướng chung là ngữ pháp ít đứng riêng thành câu lẻ, mà nằm trong đoạn văn, thông báo, quảng cáo, bài đọc điền từ. Bạn vẫn phải biết chia thì hay chọn mệnh đề quan hệ, nhưng phải làm điều đó giữa một văn bản, không có câu mẫu quen mắt.

IELTS: ngữ pháp bạn tự tạo ra

IELTS không có phần trắc nghiệm ngữ pháp riêng. Ngữ pháp được chấm qua tiêu chí Grammatical Range and Accuracy trong Writing và Speaking. Giám khảo nhìn hai thứ: bạn dùng được bao nhiêu kiểu câu, và các câu ấy đúng tới mức nào. Không ai đưa bạn bốn lựa chọn. Bạn phải tự viết và tự nói.

SAT: sửa câu của người khác

Phần Reading and Writing của SAT có nhóm câu Standard English Conventions. Bạn đọc một đoạn ngắn có chỗ trống và chọn cách viết đúng chuẩn: dấu câu ở ranh giới câu, hoà hợp chủ ngữ và động từ, dạng động từ, đại từ. Đây là ngữ pháp của người biên tập, đòi quy tắc chính xác hơn là cảm giác nghe thuận tai.

Chặng 1: xác định kỳ thi đòi gì

Việc đầu tiên không phải mở sách, mà là mở đề minh hoạ chính thức và đếm. Đề có bao nhiêu câu chạm ngữ pháp? Chúng xuất hiện dưới dạng nào? Bạn đang cần nhận ra, tự viết, hay sửa?

Chỗ hay kẹt ở chặng này là dùng tài liệu của kỳ thi khác. Học sinh ôn vào 10 tải bộ đề của tỉnh bên cạnh, người ôn IELTS làm sách trắc nghiệm ngữ pháp dày năm trăm câu. Cả hai đều luyện được một thứ gì đó, nhưng không phải thứ kỳ thi của họ đo.

Chặng 2: chẩn đoán mình hổng ở đâu

Làm một đề thử hoặc viết một bài mẫu, rồi chấm theo chuyên đề chứ không chỉ theo điểm tổng. Một bảng nhỏ ghi: thì, bị động, mệnh đề quan hệ, câu điều kiện, câu tường thuật, dấu câu, hoà hợp chủ ngữ và động từ. Mỗi chuyên đề đúng mấy trên mấy.

Người ôn IELTS cần làm khác một chút: lấy hai ba bài viết cũ, gạch chân mọi lỗi ngữ pháp, rồi xếp chúng vào nhóm. Bài theo dõi tỉ lệ đúng qua các đề thử nói kỹ cách lập bảng này.

Chỗ hay kẹt: nhìn điểm tổng 7 trên 10 rồi kết luận "mình ổn", trong khi ba câu sai đều rơi vào cùng một chuyên đề.

Chặng 3: học lại đúng chỗ hổng

Khi đã biết chuyên đề yếu, quay về học lại nó từ quy tắc: vì sao đúng, vì sao sai, ví dụ nào minh hoạ rõ nhất. Đừng làm thêm đề ngay. Đề chỉ cho biết bạn sai, không giải thích vì sao.

Ví dụ một câu dạng đề vào 10 tự soạn:

The new library ______ by the students next month. A. will open B. will be opened C. is opening D. opened

Nếu bạn chọn A, vấn đề không phải thiếu đề để làm. Vấn đề là bạn chưa kiểm câu hỏi "thư viện tự mở hay được ai đó mở". Học lại câu bị động từ gốc sẽ sửa được cả chục câu tương tự, còn làm thêm mười đề thì chưa chắc.

Nếu bạn cần một chương trình có sẵn thứ tự, NEMO GRAMMAR chia ngữ pháp thành 5 level từ Starter (A1) tới Advanced (C1), mỗi bài có quy tắc, 3 ví dụ, 3 lỗi hay gặp và 5 bài luyện từ mức 1 tới mức 5. Bạn có thể xem năm level ngữ pháp từ A1 tới C1 để biết chuyên đề mình cần nằm ở đâu.

Chặng 4: luyện theo đúng hình thức thi

Sau khi hiểu quy tắc, mới tới lúc luyện theo đúng dạng kỳ thi đặt ra:

• Vào 10 và THPT: làm câu trắc nghiệm, viết lại câu, tìm lỗi sai theo chuyên đề, rồi làm đề trộn.
• IELTS: viết câu có cấu trúc đích vào chính đề bài Writing, nói thử với câu hỏi Speaking và ghi âm lại.
• SAT: làm câu sửa văn bản, nói to lý do chọn đáp án trước khi xem đáp án.

Chỗ hay kẹt: chỉ luyện một hình thức. Người ôn IELTS làm trắc nghiệm rất tốt nhưng viết vẫn sai, vì chọn đúng và tự tạo đúng là hai kỹ năng khác nhau.

Chặng 5: kiểm lại bằng đề thử

Mỗi hai ba tuần, làm một đề thử trong điều kiện thật: bấm giờ, không tra cứu. Sau đó so bảng chuyên đề với lần trước. Chuyên đề nào đã lên, chuyên đề nào đứng yên.

Nếu một chuyên đề không lên dù bạn đã học lại, thường có hai khả năng. Một là bạn học quy tắc nhưng chưa luyện đủ ở mức khó. Hai là lỗi không nằm ở quy tắc mà ở cách đọc đề, ví dụ không nhìn thấy trạng từ chỉ thời gian ở cuối câu.

Chặng 6: chốt trước ngày thi

Tuần cuối không phải lúc học chuyên đề mới. Đây là lúc soát lại danh sách lỗi của riêng bạn, đọc lại các ví dụ đã sai, và làm một đề nhẹ để giữ nhịp. Bài checklist ngữ pháp trước ngày thi có sẵn danh sách để bạn đánh dấu.

Những gì bốn kỳ thi có chung

Dù hình thức khác nhau, phần lõi ngữ pháp của bốn kỳ thi trùng nhau khá nhiều: các thì cơ bản, câu bị động, mệnh đề quan hệ, câu điều kiện, hoà hợp chủ ngữ và động từ. Người vững phần lõi này đi thi kỳ nào cũng có lợi thế, chỉ cần thêm một lớp luyện theo hình thức riêng.

Điều đó có nghĩa là bạn không cần bốn bộ tài liệu cho bốn kỳ thi. Bạn cần một nền chung, cộng một lớp mỏng luyện đúng dạng đề. Nhóm bài này đi sâu từng phần: bẫy của đề vào 10, tiêu chí ngữ pháp của IELTS, câu dấu câu của SAT, và cách chia thời gian khi còn ít ngày.

Bắt đầu từ đâu hôm nay

Mở đề minh hoạ chính thức của kỳ thi bạn sắp thi. Đếm số câu chạm ngữ pháp và ghi chúng thuộc chuyên đề nào. Rồi làm thử, chấm theo chuyên đề. Chỉ riêng việc này đã cho bạn biết nhiều hơn một tuần làm đề ngẫu nhiên.

Nếu kỳ thi của bạn là IELTS, đọc thêm ngữ pháp cho IELTS để thấy các chủ đề hay dùng trong bài viết và bài nói. Nếu là SAT, bài về dấu câu ở ranh giới câu nên là bài đọc kế tiếp.