Học thuộc công thức ngữ pháp mà vẫn không đặt được câu: sửa thế nào

Trên bàn học của nhiều học sinh có một tờ giấy A4 dán tường: 12 thì, mỗi thì một dòng công thức, tô ba màu. S + will + V. S + have/has + been + V-ing. S + had + V3. Các em đọc thuộc vanh vách. Nhưng khi thầy giáo nói "kể lại cuối tuần của em bằng tiếng Anh", các em lúng túng, ghép chữ từng từ một, và câu nói ra thường là Last weekend I go to my grandmother house.

Tờ giấy không sai. Nó chỉ không làm được điều mà người học tưởng nó làm được. Bài này nói về sai lầm học thuộc công thức mà không luyện đặt câu: dấu hiệu để nhận ra, vì sao nó không dẫn tới phản xạ, và cách chuyển từ công thức sang câu thật, có ví dụ trước và sau.

Dấu hiệu bạn đang mắc sai lầm này

Bạn có thể đang học thuộc công thức mà không dùng được nếu:

• Bạn viết được công thức của một thì nhưng mất hơn mười giây để đặt một câu đúng với thì đó về chính mình.
• Bạn làm tốt bài trắc nghiệm chọn dạng đúng, nhưng viết đoạn văn thì sai những thứ bạn vừa làm đúng.
• Khi nói, bạn dừng giữa câu để nhẩm công thức trong đầu.
• Bạn biết tên của nhiều cấu trúc (đảo ngữ, câu chẻ, mệnh đề rút gọn) nhưng chưa từng viết một câu có chúng mà không nhìn mẫu.
• Câu của bạn đúng công thức nhưng nghe lạ: I have been being tired since morning.

Vì sao công thức không tự thành phản xạ

Công thức là ký hiệu, câu là nghĩa

S + had + V3 không nói gì về khi nào dùng nó. Nó chỉ nói dạng. Người thuộc công thức biết cách lắp quá khứ hoàn thành, nhưng không biết khi nào câu chuyện của mình cần nó. Kết quả là họ hoặc không bao giờ dùng, hoặc dùng sai chỗ:

• Sai: I had gone to Hue last year. Không có mốc quá khứ nào khác để so, nên chỉ cần I went to Hue last year.
• Đúng chỗ: When I arrived at the station, the train had already left. Có hai mốc, và việc tàu chạy xảy ra trước.

Công thức bỏ qua mảnh nhỏ

S + V(s/es) không nhắc bạn rằng have thành has, go thành goes, study thành studies. S + have/has + V3 không cho bạn danh sách V3 bất quy tắc. Những mảnh nhỏ ấy là nơi lỗi xảy ra nhiều nhất.

Nhớ để kể lại khác với nhớ để dùng

Đọc thuộc một công thức luyện cho não khả năng kể lại nó. Đặt câu luyện khả năng gọi ra đúng lúc cần. Hai kỹ năng ấy được luyện riêng. Người chỉ luyện cái đầu sẽ giỏi cái đầu.

Sửa thế nào: bốn bước từ công thức tới phản xạ

Bước 1: đổi công thức thành một câu mẫu của bạn

Với mỗi công thức, viết một câu mẫu về chính bạn, và từ nay nhớ câu thay vì nhớ công thức.

• Thay S + have/has + V3 bằng: I have lived in this apartment for three years.
• Thay S + was/were + V-ing bằng: I was cooking dinner when my sister called.
• Thay If + S + V2, S + would + V bằng: If I had more free time, I would learn to swim.

Câu mẫu mang theo cả dạng lẫn tình huống. Khi cần dùng, bạn nhớ tới câu, rồi thay từ.

Bước 2: biến đổi câu mẫu

Lấy câu mẫu và đổi từng mảnh, mỗi lần một mảnh:

• Đổi chủ ngữ: My parents have lived in this apartment for three years.
• Đổi thời gian: ...since 2022.
• Đổi thành câu hỏi: How long have you lived here?
• Đổi thành phủ định: I haven't lived here long.
• Đổi động từ: I have worked at this company for three years.

Năm biến thể trong hai phút. Làm vậy với mỗi cấu trúc, bạn tập cho não thấy công thức là một cái khung có thể nhét nhiều thứ vào.

Bước 3: đặt câu theo tình huống, không theo công thức

Thay vì "đặt ba câu với quá khứ tiếp diễn", hãy tự ra đề theo tình huống: "Kể lại lúc mất điện tối qua: mọi người đang làm gì khi đèn tắt." Bạn phải tự quyết dùng thì nào:

• My father was watching the news. My brother was playing games. I was taking a shower when the lights went out.

Ở đây bạn dùng cả quá khứ tiếp diễn lẫn quá khứ đơn, và phải chọn đúng: việc đang làm dở dùng tiếp diễn, việc chen vào dùng quá khứ đơn. Đó là lựa chọn mà bài tập theo công thức không bao giờ bắt bạn làm.

Bước 4: nói ra thành tiếng, có giới hạn thời gian

Đặt đồng hồ ba mươi giây, nói năm câu về một chủ đề với một cấu trúc cho trước. Giới hạn thời gian ép bạn không kịp nhẩm công thức, và đó chính là bài tập để công thức chìm xuống thành phản xạ. Sai cũng được; ghi lại câu sai, sửa, nói lại.

Ví dụ trước và sau

Trước. Một học sinh thuộc công thức hiện tại hoàn thành, được yêu cầu viết về kinh nghiệm du lịch:

I have go to Da Lat. I have see many flowers. I have went to Sa Pa in 2019 too.

Ba câu, ba lỗi: thiếu V3 (gone, seen), và dùng hiện tại hoàn thành với năm cụ thể.

Sau. Cùng học sinh ấy sau hai tuần luyện theo bốn bước:

I have been to Da Lat twice. I saw thousands of flowers there last spring. I went to Sa Pa in 2019, but I haven't been back since then.

Không có câu nào khó hơn. Chỉ là mỗi câu đúng chỗ.

Công thức vẫn có chỗ của nó

Không phải vứt tờ giấy dán tường đi. Công thức có ích khi:

• Ôn nhanh trước khi thi để nhắc lại dạng.
• Soát bài viết: nhìn một câu và kiểm "đây là hiện tại hoàn thành, có have và V3 chưa?"
• Làm khung cho câu mẫu: công thức cho bạn biết đổi mảnh nào được.

Vấn đề chỉ nảy sinh khi công thức là thứ duy nhất bạn học.

Dấu hiệu công thức đã thành phản xạ

Làm sao biết bạn đã qua được giai đoạn nhớ công thức? Có ba dấu hiệu dễ thấy. Một, bạn viết đúng một cấu trúc mà không nhớ ra tên nó ngay; ví dụ viết I've been waiting for twenty minutes rồi mới nhận ra "à, hiện tại hoàn thành tiếp diễn". Hai, bạn thấy câu sai của người khác "nghe lạ" trước khi giải thích được vì sao sai. Ba, khi nói, bạn không còn dừng lại ở chỗ động từ.

Khi có cả ba dấu hiệu với một cấu trúc, bạn có thể gỡ nó ra khỏi tờ giấy dán tường. Tờ giấy càng ngắn lại, việc học của bạn càng đi đúng hướng.

Tóm lại

Thuộc công thức là biết dạng; đặt câu là biết dùng. Chuyển từ cái này sang cái kia bằng câu mẫu của chính bạn, biến đổi câu mẫu, tự ra đề theo tình huống và nói có giới hạn thời gian. Một bài học có bài luyện tăng dần tới mức tự viết giúp việc này tự nhiên hơn; bài một bài ngữ pháp tốt cần gì nói về điều đó. Nếu việc thuộc công thức đi kèm nhảy thẳng lên cấu trúc khó, bài nhảy thẳng lên ngữ pháp nâng cao khi chưa vững cơ bản sẽ hữu ích. Trang chương trình ngữ pháp NEMO GRAMMAR cho thấy một bài luyện đi từ mức 1 tới mức 5 trông thế nào.