Có cần học ngữ pháp tiếng Anh không, khi người bản xứ chẳng học?

"Trẻ con Mỹ có học ngữ pháp đâu mà vẫn nói giỏi. Học ngữ pháp chỉ làm mình nói chậm lại. Cứ nghe nhiều, nói nhiều là tự khắc đúng."

Câu này bạn có thể đã nghe trong một video dạy tiếng Anh, một bài quảng cáo khoá học giao tiếp, hoặc từ một người bạn đã sống ở nước ngoài vài năm. Nó nghe rất hợp lý, và nó chứa một phần sự thật. Nhưng khi đem áp dụng cho một người Việt 20 tuổi học tiếng Anh vài giờ một tuần, nó dẫn tới một chỗ rất khác với điều nó hứa. Bài này xem vì sao người ta tin câu ấy, bằng chứng nói gì, và điều gì đúng hơn.

Vì sao câu nói này thuyết phục

Có ba lý do khiến nhiều người tin.

Nó đúng ở một điểm. Trẻ em bản xứ thật sự không ngồi học bảng thì trước khi biết nói. Một đứa trẻ bốn tuổi nói I goed to the park rồi vài tháng sau tự sửa thành I went, không ai dạy quy tắc động từ bất quy tắc.

Nó chạm vào một trải nghiệm đau. Nhiều người đã học ngữ pháp nhiều năm ở trường mà vẫn không nói được. Kết luận "ngữ pháp vô dụng" là cách giải thích dễ nhất cho trải nghiệm ấy.

Nó hứa một con đường dễ. Nghe phim, nói chuyện thoải mái nghe vui hơn nhiều so với làm bài tập chia động từ.

Bằng chứng ngược

Người bản xứ có học ngữ pháp, chỉ là theo cách khác

Một đứa trẻ bản xứ tới năm tuổi đã được nghe tiếng mẹ đẻ hàng ngày, liên tục, trong nhiều năm. Người ta ước lượng con số đó lên tới hàng nghìn giờ, kèm hàng trăm nghìn câu, với người lớn sửa lỗi liên tục một cách tự nhiên: "Không, con went chứ không phải goed." Não trẻ con rút ra quy tắc từ khối dữ liệu khổng lồ ấy. Nó vẫn là học ngữ pháp, chỉ là học ngầm.

Và khi tới trường, trẻ em bản xứ vẫn học ngữ pháp viết: dấu câu, câu hoàn chỉnh, cách tránh run-on sentence, cách dùng who và whom. Nhiều người bản xứ vẫn viết sai your/you're, its/it's, bằng chứng rằng hấp thụ tự nhiên không đủ cho cả những điểm cơ bản của văn viết.

Người học ngoại ngữ không có hàng nghìn giờ ấy

Một người học tiếng Anh ở Việt Nam, học đều ba giờ mỗi tuần, cần rất nhiều năm mới gom được lượng tiếp xúc mà trẻ bản xứ có trước khi vào lớp một. Và phần lớn ba giờ ấy không phải là nghe người nói tiếng Anh sửa lỗi cho mình.

Tiếng mẹ đẻ chen vào

Trẻ bản xứ không có ngôn ngữ nào khác để so. Người Việt học tiếng Anh thì có tiếng Việt, và tiếng Việt liên tục đề xuất cách nói sai:

• "Tôi đã gặp anh ấy hôm qua" → I have met him yesterday. Chữ "đã" gợi ý hiện tại hoàn thành, nhưng yesterday đòi quá khứ đơn: I met him yesterday.
• "Nó rất đẹp" → It very beautiful. Tiếng Việt không cần "là". Đúng: It is very beautiful.
• "Có nhiều người ở đây" → Have many people here. Đúng: There are many people here.

Nghe nhiều giúp bạn nhận ra những câu này nghe lạ, nhưng không đủ nhanh để thay thế thói quen tiếng Việt đã có hai chục năm. Học quy tắc có ý thức chỉ thẳng vào chỗ khác nhau giữa hai ngôn ngữ, và rút ngắn quá trình ấy.

"Nói nhiều tự khắc đúng" dẫn tới lỗi hoá thạch

Người học chỉ tập trung vào nói trôi chảy mà không để ý độ chính xác thường đạt được một mức giao tiếp khá, rồi dừng lại ở đó với một bộ lỗi cố định. He don't know, I am agree, She go to work được lặp lại hàng nghìn lần, thành phản xạ. Người nghe vẫn hiểu, nên không ai sửa. Tới khi phải viết một email quan trọng hay thi IELTS, bộ lỗi ấy lộ ra, và sửa lúc đó khó hơn nhiều so với học đúng từ đầu.

Điều gì đúng hơn

Điều đúng không phải "phải học ngữ pháp thật nhiều", cũng không phải "không cần học ngữ pháp". Điều đúng hơn là:

Người học ngoại ngữ cần ngữ pháp như một đường tắt có hệ thống, kết hợp với tiếp xúc nhiều. Ngữ pháp cho bạn bản đồ; tiếp xúc cho bạn đôi chân. Thiếu bản đồ, bạn đi rất lâu và dễ lạc. Thiếu đôi chân, bạn đứng nhìn bản đồ mãi.

Cụ thể:

1. Học ngữ pháp để biết cái cần chú ý. Khi đã học hiện tại hoàn thành, bạn bắt đầu nhận ra nó trong phim và bài đọc. Trước đó, nó trôi qua tai bạn mà không để lại gì. Học quy tắc không làm thay việc tiếp xúc; nó làm tiếp xúc có ích hơn.
2. Học đúng lượng, đúng lúc. Không cần thuộc 12 thì trước khi nói câu đầu tiên. Học vài khối nền rồi dùng ngay.
3. Học để sửa, không để thuộc. Mục tiêu không phải kể được quy tắc, mà là nhận ra và sửa được lỗi của mình.
4. Nghe và đọc nhiều vẫn cần. Không bài ngữ pháp nào dạy được cảm giác "nghe thuận tai". Cái đó chỉ đến từ tiếp xúc.

Khi nào có thể học ít ngữ pháp hơn

Công bằng mà nói, có những trường hợp học ít ngữ pháp có ý thức vẫn ổn: trẻ nhỏ được học trong môi trường tiếng Anh nhiều giờ mỗi ngày, hoặc người lớn sống ở nước nói tiếng Anh và giao tiếp hằng ngày. Họ có khối dữ liệu mà người học ở Việt Nam không có. Ngay cả vậy, nếu họ cần viết chính xác, họ vẫn sẽ phải học ngữ pháp viết.

Một thử nghiệm nhỏ bạn tự làm được

Muốn biết nghe nhiều có tự sửa được lỗi của bạn không, hãy thử trong một tháng. Chọn một lỗi bạn hay mắc, ví dụ quên s ở ngôi thứ ba. Tuần đầu và tuần hai, chỉ nghe podcast, xem phim, không học quy tắc. Cuối tuần hai, viết một đoạn 150 chữ và đếm lỗi. Tuần ba và tuần bốn, học lại bài hiện tại đơn, làm bài luyện có phản hồi, vẫn nghe như cũ. Cuối tuần bốn, viết lại một đoạn cùng loại và đếm.

Phần lớn người thử sẽ thấy hai tuần đầu gần như không đổi, còn hai tuần sau giảm rõ. Không phải vì nghe vô ích, mà vì nghe không chỉ ra cho bạn đúng chỗ bạn sai. Khi đã biết chỗ ấy, mỗi lần nghe lại là một lần bạn nhận ra she works, he goes, và phần tiếp xúc bắt đầu phát huy tác dụng.

Tóm lại

Người bản xứ không "không học" ngữ pháp; họ học qua hàng nghìn giờ tiếp xúc có người sửa. Người học ngoại ngữ không có khối thời gian ấy và có tiếng mẹ đẻ chen vào, nên cần một đường tắt có hệ thống. Nếu bạn muốn thấy đường tắt ấy nên đi theo thứ tự nào, đọc bài lộ trình học lại ngữ pháp từ đầu. Nếu băn khoăn ngữ pháp giúp các kỹ năng khác ra sao, bài vững gốc ngữ pháp thì nghe, nói, đọc, viết cùng dễ hơn có câu trả lời. Còn nếu là phụ huynh tự hỏi con mình có cần học ngữ pháp riêng hay không, trang con tôi có cần học ngữ pháp riêng dành cho bạn.