Mất gốc tiếng Anh có học lại được không khi đã lớn tuổi?

Chị Thu 38 tuổi, làm quản lý bán hàng. Công ty vừa được một tập đoàn nước ngoài mua lại, và từ quý sau mọi báo cáo phải viết bằng tiếng Anh. Lần cuối chị học ngữ pháp là năm lớp 12, gần hai mươi năm trước. Tối đó chị nói với chồng: "Giờ học lại thì muộn rồi. Trẻ con học ngoại ngữ mới vào, người lớn học chỉ để quên."

Câu "học ngoại ngữ phải học từ nhỏ" rất phổ biến, và nó có một phần sự thật. Nhưng phần sự thật ấy nói về một thứ khác với thứ chị Thu cần. Bài này gọi tên nỗi sợ, tách phần có cơ sở khỏi phần không, và chỉ ra cách giảm rủi ro thật khi bắt đầu lại ở tuổi trưởng thành.

Gọi đúng tên nỗi sợ

"Sợ quá muộn" thường là ba nỗi sợ nhỏ gộp lại:

1. Sợ não không còn tiếp thu được. "Tuổi này học gì cũng chậm."
2. Sợ mất mặt. Học lại bài lớp 6 ở tuổi 38, bị người trẻ hơn thấy mình sai điều cơ bản.
3. Sợ bỏ dở. Đã từng bắt đầu rồi bỏ, lần này chắc cũng vậy, vậy thì bắt đầu làm gì.

Mỗi nỗi sợ có phần đúng và phần phóng đại. Hãy nhìn từng cái.

Phần có cơ sở

Phát âm và cảm giác tự nhiên khó hơn

Nghiên cứu về học ngôn ngữ thứ hai khá thống nhất ở một điểm: người bắt đầu từ nhỏ có lợi thế rõ về phát âm giống người bản xứ và về cảm giác "nghe thuận tai". Người lớn hiếm khi đạt được giọng không có dấu vết tiếng mẹ đẻ. Điều này có thật.

Thời gian ít hơn và bị cắt vụn

Một học sinh có thể dành một giờ mỗi ngày. Một người đi làm có con nhỏ thường chỉ có 20 phút ở những khe hở: trên xe buýt, giờ nghỉ trưa, sau khi con ngủ. Thời gian cắt vụn đòi hỏi cách học khác.

Thói quen sai đã đóng rễ

Hai mươi năm nói và viết He don't know mà không ai sửa thì câu ấy đã thành phản xạ. Sửa một phản xạ sai tốn công hơn học một điều mới từ đầu.

Phần không có cơ sở

"Người lớn không học được ngữ pháp"

Ngữ pháp là thứ người lớn có lợi thế, không phải bất lợi. Trẻ con hấp thụ ngữ pháp chậm, qua hàng nghìn giờ nghe. Người lớn hiểu được quy tắc trừu tượng, so được với tiếng mẹ đẻ, và dùng được chiến lược học có ý thức. Một người 38 tuổi hiểu vì sao She doesn't know đúng còn She don't know sai trong một phút; một đứa trẻ 6 tuổi không cần hiểu, nhưng cũng không thể giải thích.

"Học rồi sẽ quên"

Ai cũng quên, ở mọi lứa tuổi. Khác biệt là người lớn biết cách chống quên: ôn cách quãng, ghi lỗi của mình, dùng ngay vào công việc thật. Một đứa trẻ quên bài hôm qua vì không có động lực ôn; chị Thu thì có một báo cáo phải nộp mỗi tháng.

"Mất mặt"

Không ai biết bạn đang học bài nào. Tự học với tài liệu hoặc ứng dụng thì không có ai chứng kiến. Và người trong công ty sẽ chỉ thấy kết quả: email ít lỗi hơn.

Lợi thế riêng của người học lại

Người học lại không bắt đầu từ số không, dù họ cảm thấy vậy. Thường họ còn giữ:

• Vốn từ bị động. Nhận ra được hàng trăm từ khi đọc, dù không tự dùng được.
• Mảnh ghép rời rạc. Nhớ mang máng have + V3, nhớ If I were you. Không có hệ thống, nhưng có chất liệu.
• Kinh nghiệm học tập. Biết mình học tốt vào giờ nào, biết mình cần ép bằng hạn chót hay bằng thói quen.
• Ngữ cảnh thật. Email công việc, tài liệu chuyên ngành, cuộc họp. Ngữ pháp học xong có chỗ dùng ngay hôm sau.

Điều người học lại cần không phải học từ đầu mọi thứ, mà xếp lại những mảnh đã có vào đúng thứ tự và lấp những lỗ còn trống. Việc này nhanh hơn nhiều so với lần học đầu tiên.

Giảm rủi ro thật: năm việc cụ thể

1. Chọn mục tiêu nhỏ, gắn với việc thật

Không phải "giỏi tiếng Anh", mà "viết báo cáo tháng không còn lỗi chia động từ". Mục tiêu cụ thể cho bạn biết cần học gì trước: với báo cáo, đó là quá khứ đơn, hiện tại hoàn thành, câu bị động, số liệu và so sánh.

2. Học theo khe thời gian thật

Nếu bạn chỉ có 20 phút, hãy xây kế hoạch cho 20 phút. Một bài ngữ pháp nên chia được thành phần ngắn: đọc quy tắc và ví dụ (5 phút), xem lỗi hay gặp (5 phút), làm bài luyện (10 phút). Học vừa khe thời gian bền hơn là chờ một buổi tối rảnh không bao giờ đến.

3. Săn lỗi đã hoá thạch

Lấy ba email bạn đã gửi gần đây, đánh dấu mọi lỗi ngữ pháp bạn tìm được hoặc nhờ công cụ tìm. Bạn sẽ thấy vài lỗi lặp lại. Ví dụ hay gặp ở người đi làm:

• We have received your email yesterday. Có yesterday nên dùng quá khứ đơn: We received your email yesterday.
• Please advise me the price. Đúng: Please advise me of the price hoặc Please let me know the price.
• The number of customers have increased. Chủ ngữ là the number, số ít: The number of customers has increased.

Những lỗi này là nơi đáng đầu tư nhất, vì chúng xuất hiện trong mọi email.

4. Bắt đầu thấp hơn bạn nghĩ, nhưng đi nhanh

Học lại từ A1 nghe như phí thời gian, nhưng bạn sẽ lướt rất nhanh qua những bài đã biết và dừng ở chỗ hổng. Bài ngại học lại từ A1 vì sợ mất thời gian chỉ cách lướt mà không bỏ sót.

5. Chấp nhận giọng của mình

Mục tiêu của bạn là được hiểu đúng và viết đúng, không phải nghe như người sinh ra ở London. Bỏ đi áp lực ấy, bạn còn nhiều năng lượng hơn cho thứ thật sự quan trọng.

Cần gì để bắt đầu

Không cần nhiều. Một danh sách bài có thứ tự để không học lan man, một cách luyện có phản hồi để biết mình đúng hay sai, một khe thời gian cố định mỗi ngày, và một nơi dùng ngay điều vừa học.

NEMO GRAMMAR được làm cho người cần đúng điều đó: 5 level từ Starter (A1) tới Advanced (C1), bạn tự chọn level và không phải làm bài xếp lớp, phần giải thích bằng tiếng Việt. Nếu bạn muốn xem chương trình nói nó dành cho ai, trang chương trình ngữ pháp dành cho ai có câu trả lời.

Một tuần của chị Thu, ví dụ minh hoạ

Sau khi quyết định bắt đầu, chị Thu sắp tuần đầu tiên thế này: sáng thứ Hai, trên xe đưa con đi học, đọc lại ba email cũ và gạch lỗi. Tối thứ Ba, sau khi con ngủ, học bài hòa hợp chủ ngữ và động từ trong hai mươi phút. Trưa thứ Tư, làm lại năm câu của bài hôm trước. Thứ Năm, viết lại một đoạn trong báo cáo tháng trước cho đúng. Thứ Sáu nghỉ.

Không có buổi nào quá ba mươi phút. Cuối tuần, chị có một danh sách năm lỗi thường gặp của chính mình, và đã sửa xong một trong số đó. Không nhiều, nhưng lần đầu tiên sau hai mươi năm, chị biết chính xác mình đang học gì và vì sao.

Tóm lại

Muộn cho phát âm như người bản xứ, có thể. Muộn cho ngữ pháp, không. Người lớn hiểu quy tắc nhanh hơn, có lý do để dùng ngay, và biết tự quản lý việc học. Rủi ro thật là học lan man, học dồn và bỏ dở; cả ba đều giảm được bằng mục tiêu nhỏ, khe thời gian đều và một danh sách bài có thứ tự. Nếu bạn muốn xem danh sách ấy trông thế nào, bắt đầu từ bài lộ trình học lại ngữ pháp cho người mất gốc.