Lỗi dùng thì trong bài viết tiếng Anh: nhảy thì giữa đoạn văn

Đề bài: "Describe a memorable trip." Đoạn văn của một học sinh bắt đầu thế này: "Last summer, I went to Da Lat with my family. We stay in a small hotel near the lake. The weather is cool and we have visited many places. My sister was very happy because she likes flowers."

Bốn câu, năm thì: quá khứ đơn, hiện tại đơn, hiện tại đơn, hiện tại hoàn thành, quá khứ đơn. Người đọc bắt đầu ở mùa hè năm ngoái, rồi bị kéo về hiện tại, rồi lơ lửng ở đâu đó giữa hai mốc. Chuyến đi đã xong hay đang diễn ra?

Nhảy thì trong đoạn văn là một lỗi riêng, khác với việc không biết cách chia một thì. Người mắc lỗi này thường biết rõ quá khứ đơn và hiện tại đơn. Vấn đề là họ không giữ được thì khi đang viết một chuỗi câu. Bài này chỉ ra dấu hiệu nhận ra, nguyên nhân, cách sửa và những trường hợp đổi thì là hợp lệ.

Dấu hiệu nhận ra

Có ba dấu hiệu dễ thấy:

1. Một câu chuyện đã xảy ra mà có động từ ở hiện tại không vì lý do gì. "Last year I visited Hue. The food is delicious." (Món ăn ngon lúc đó hay bây giờ?)
2. Hiện tại hoàn thành chen vào chuỗi quá khứ đơn có mốc rõ. "In 2024, I moved to Hanoi and have found a job."
3. Một đoạn nêu quan điểm chung chuyển sang quá khứ không có mốc. "Many students use phones in class. They were distracted."

Cách kiểm nhanh: gạch chân mọi động từ đã chia trong đoạn, viết thì của nó ra lề. Nếu cột bên lề có ba bốn thì khác nhau mà không có mốc thời gian nào giải thích, bạn đang nhảy thì.

Vì sao người Việt hay nhảy thì

Tiếng Việt đánh dấu thời gian một lần rồi thôi

Trong tiếng Việt, ta nói "Hè năm ngoái, tôi đi Đà Lạt. Chúng tôi ở một khách sạn nhỏ. Trời mát." Chỉ cần "hè năm ngoái" ở đầu, mọi câu sau đều hiểu là quá khứ. Động từ "ở", "mát" không đổi. Khi chuyển sang tiếng Anh, người viết chia quá khứ cho câu đầu, rồi các câu sau quay về dạng gốc, tức hiện tại, theo thói quen tiếng Việt.

Mô tả làm người viết "quên" mình đang kể chuyện quá khứ

Khi mô tả cảnh vật, cảm xúc, người viết như đang sống lại khoảnh khắc ấy và trượt sang hiện tại: "The lake is so beautiful."

Hiện tại hoàn thành bị hiểu như "quá khứ lịch sự"

Nhiều người học hiện tại hoàn thành với nhãn "đã", nên dùng nó thay cho quá khứ đơn bất cứ khi nào muốn nói "đã làm". Nhưng hiện tại hoàn thành không đi với mốc quá khứ cụ thể. Trang các thì trong IELTS có phân biệt kỹ hai thì này.

Cách sửa: chọn một thì nền

Mỗi đoạn văn có một thì nền, là thì của phần lớn động từ trong đoạn. Việc đầu tiên trước khi viết là chọn thì nền:

Sau khi chọn, mọi động từ trong đoạn mặc định theo thì nền. Chỉ đổi khi có lý do.

Sửa đoạn văn đầu bài

Đoạn gốc:

Last summer, I went to Da Lat with my family. We stay in a small hotel near the lake. The weather is cool and we have visited many places. My sister was very happy because she likes flowers.

Thì nền: quá khứ đơn (kể chuyện đã xảy ra).

Last summer, I went to Da Lat with my family. We stayed in a small hotel near the lake. The weather was cool, and we visited many places. My sister was very happy because she loves flowers.

Chú ý chữ cuối: "she loves flowers" giữ hiện tại. Vì sao? Vì em gái vẫn thích hoa bây giờ, đó là một sự thật còn đúng. Đây là một lần đổi thì hợp lệ.

Khi nào được phép đổi thì

Đổi thì không phải lỗi. Đổi thì không có lý do mới là lỗi. Bốn lý do hợp lệ:

1. Có mốc thời gian mới

"I started learning English in 2018. Now I use it every day at work." "Now" báo hiệu chuyển sang hiện tại.

2. Sự thật vẫn đúng tới bây giờ

"Our guide told us that Da Lat is 1,500 metres above sea level." Độ cao của Đà Lạt không thay đổi, nên giữ hiện tại là chấp nhận được.

3. Chuyển từ kể sang bình luận

"The trip was tiring. Looking back, I think it taught me patience." "I think" là quan điểm bây giờ về chuyện cũ.

4. Hành động trước một hành động quá khứ khác

"When we arrived, the museum had already closed." Quá khứ hoàn thành chỉ việc xảy ra trước.

Mỗi lần đổi thì, bạn nên chỉ ra được lý do thuộc một trong bốn loại trên. Nếu không chỉ ra được, đổi lại về thì nền.

Trường hợp đặc biệt: bài luận nêu quan điểm

Trong IELTS Task 2 hoặc bài luận nghị luận, thì nền là hiện tại đơn. Lỗi hay gặp là chen ví dụ quá khứ mà quên quay về:

• Trước: Many young people prefer to live in cities. For example, my cousin moved to Ho Chi Minh City last year. He found more opportunities there and cities offered better services.
• Sau: Many young people prefer to live in cities. For example, my cousin moved to Ho Chi Minh City last year because he found more opportunities there. Cities generally offer better services.

Ví dụ về người anh họ ở quá khứ là hợp lệ vì có mốc "last year". Nhưng "cities offer better services" là nhận định chung, phải quay về hiện tại.

Luyện để giữ thì

1. Trước khi viết đoạn, ghi thì nền lên đầu nháp. Một chữ "QKĐ" hay "HTĐ" đủ nhắc bạn.
2. Viết lại một đoạn ở thì khác. Lấy một đoạn kể chuyện quá khứ, viết lại như thể nó đang diễn ra ở hiện tại. Rồi đổi ngược. Bài tập này buộc bạn nhìn từng động từ.
3. Soát riêng thì như một lượt trong quy trình soát; xem bài tự soát ngữ pháp 5 phút trước khi nộp bài.

Thì trong bài mô tả biểu đồ

Bài mô tả biểu đồ, như IELTS Writing Task 1, là chỗ nhảy thì rất hay gặp vì dữ liệu trải qua nhiều mốc. Nguyên tắc: thì theo mốc thời gian của dữ liệu.

• Dữ liệu trong quá khứ (2000 tới 2020): quá khứ đơn. "Sales rose from 2000 to 2010."
• Dữ liệu dự báo (2030, 2040): will hoặc is expected to. "Sales are expected to reach 50 million by 2030."
• Câu giới thiệu biểu đồ: hiện tại đơn, vì biểu đồ đang ở trước mắt. "The chart shows..."

Lỗi hay gặp là giữ hiện tại đơn cho cả bài vì câu mở dùng "shows": "In 2005, the number increases sharply." Sửa: "In 2005, the number increased sharply." Hay trộn hai mốc trong một câu: "Between 2010 and 2020, sales have fallen." Khoảng thời gian đã khép lại, dùng quá khứ đơn: "sales fell".

Biểu đồ có cả quá khứ lẫn dự báo thì chia đoạn theo mốc: một đoạn quá khứ đơn, một đoạn tương lai. Mỗi đoạn một thì nền, và câu chuyển đoạn nói rõ mốc: "Looking ahead, ...".

Khi lỗi nằm sâu hơn

Nếu bạn thấy mình không chỉ nhảy thì mà còn không chắc cách chia quá khứ đơn của động từ bất quy tắc, hoặc không phân biệt được quá khứ đơn và hiện tại hoàn thành ngay cả ở câu đơn, vấn đề là nền thì chưa vững. Bài 12 thì tiếng Anh rối tung giúp gỡ từng lớp. Trong NEMO GRAMMAR, các thì được xếp theo level từ A1 tới C1, và mỗi bài có ba lỗi hay gặp để bạn đối chiếu với lỗi của chính mình. Để thấy lỗi thì nằm ở đâu giữa các lỗi khác của bạn, xem quy trình từ gọi tên tới sửa gốc.