Học ngữ pháp có làm trẻ sợ nói tiếng Anh không: gỡ một ngộ nhận

"Đừng cho con học ngữ pháp nhiều quá, nó sẽ sợ nói đấy." Chị Thảo nghe câu này từ ba người khác nhau trong một tháng: một đồng nghiệp từng du học, một phụ huynh cùng lớp, và một video trên mạng xã hội. Ai cũng có lý: học ngữ pháp thì cứ lo nói sai, lo sai thì không dám nói, không nói thì không giỏi được. Chị bắt đầu phân vân có nên cho con trai lớp 8 học tiếp khóa ngữ pháp đang học dở không.

Câu nói này là một trong những niềm tin phổ biến nhất về việc học tiếng Anh ở Việt Nam. Nó không hoàn toàn sai, nhưng nó đặt nhầm chỗ vấn đề. Bài này tách câu nói ra: vì sao nhiều người tin nó, phần nào có lý, bằng chứng nào cho thấy nó không đúng như người ta nghĩ, và điều gì đúng hơn.

Câu nói ấy nói gì

Ngộ nhận này thường xuất hiện dưới vài dạng:

• "Học ngữ pháp nhiều thì sợ nói sai, nên không dám nói."
• "Trẻ con học ngôn ngữ tự nhiên, không cần ngữ pháp."
• "Giao tiếp là quan trọng nhất, ngữ pháp để sau."
• "Người Việt giỏi ngữ pháp nhưng không nói được, vì học ngữ pháp nhiều quá."

Tất cả đều dựa trên một giả định: ngữ pháp và khả năng nói là hai thứ đối lập, cái này tăng thì cái kia giảm.

Vì sao nhiều người tin

Có những trải nghiệm thật đứng sau

Nhiều phụ huynh lớn lên trong thời mà tiếng Anh được dạy chủ yếu qua ngữ pháp và bài tập viết. Học mười năm, thuộc hàng trăm công thức, nhưng khi gặp người nước ngoài thì không nói được câu nào. Trải nghiệm ấy rất thật, và dễ dẫn tới kết luận rằng ngữ pháp là thủ phạm.

Có những người nói giỏi mà không học ngữ pháp

Ai cũng biết vài người nói tiếng Anh trôi chảy nhờ sống ở nước ngoài, làm việc với người nước ngoài, hoặc xem phim nhiều, mà chưa từng học ngữ pháp bài bản. Những ví dụ này làm người ta tin rằng ngữ pháp không cần thiết.

Cảm giác sợ sai là có thật

Khi con biết rằng "she" phải đi với "likes", con có thể dừng lại giữa câu để nghĩ. Nếu con lo quá nhiều về quy tắc, con sẽ nói chậm, ngắt quãng, hoặc im lặng. Đó là trải nghiệm có thật của nhiều học sinh.

Bằng chứng ngược lại

Thủ phạm thật là cách học, không phải ngữ pháp

Nhìn kỹ lại trải nghiệm "học mười năm không nói được", thủ phạm thường là việc chỉ học ngữ pháp để làm bài tập, không bao giờ dùng nó để nói hay viết. Ngữ pháp được học như một môn lý thuyết, kiểm tra bằng trắc nghiệm, không có bước chuyển sang dùng. Vấn đề là thiếu bước cuối, không phải thừa bước đầu.

Người nói giỏi mà không học ngữ pháp đã học theo cách khác

Người sống ở nước ngoài nhiều năm đã tiếp xúc hàng nghìn giờ với tiếng Anh. Họ hấp thụ ngữ pháp qua việc nghe và dùng lặp lại, không qua sách. Đó là một con đường có thật, nhưng nó đòi hỏi một lượng tiếp xúc mà trẻ học ở Việt Nam, với vài tiết tiếng Anh mỗi tuần, gần như không thể có. Học ngữ pháp có hệ thống là một đường tắt để bù cho lượng tiếp xúc thiếu hụt ấy.

Hơn nữa, nhiều người "nói giỏi" theo kiểu này vẫn mắc những lỗi cố định mà họ không nhận ra, vì chưa bao giờ có ai chỉ ra quy tắc. Những lỗi ấy ít ảnh hưởng khi nói chuyện thường ngày, nhưng lộ rõ khi viết email công việc hay làm bài thi.

Không vững ngữ pháp mới là lý do sợ nói

Hãy nghĩ ngược lại. Một đứa trẻ không chắc câu mình sắp nói có đúng không, vì không nắm quy tắc, sẽ tự tin hơn hay kém tự tin hơn? Thực tế, nhiều trẻ sợ nói chính vì không biết mình đang nói đúng hay sai. Mỗi câu là một lần đoán. Khi nền ngữ pháp vững, những quy tắc cơ bản trở thành phản xạ, con không còn phải nghĩ về chúng, và có thể tập trung vào nội dung muốn nói.

Phần nào của câu nói có lý

Công bằng mà nói, câu nói ấy chứa một cảnh báo đúng: nếu ngữ pháp được dạy sai cách, nó có thể làm con sợ nói. Những cách dạy sai hay gặp:

• Sửa mọi lỗi ngay khi con đang nói. Con bị ngắt liên tục, và học được bài học "nói là bị sửa".
• Chấm điểm nặng từng lỗi nhỏ. Con học được rằng an toàn nhất là nói ít, viết ngắn.
• Dạy quy tắc mà không cho luyện dùng. Quy tắc nằm trong đầu như một danh sách, và mỗi lần nói con phải lục danh sách ấy.
• Học quá nhiều quy tắc nâng cao khi chưa vững cơ bản. Con bị ngợp, không quy tắc nào đủ vững để thành phản xạ.

Nếu con đang học theo những cách trên, lo lắng của phụ huynh là có cơ sở. Nhưng giải pháp là đổi cách học, không phải bỏ ngữ pháp.

Điều đúng hơn: ngữ pháp và nói đi cùng nhau

Cách học giúp con vừa vững ngữ pháp vừa dám nói có vài đặc điểm:

1. Học theo thứ tự, từng khối một. Mỗi khối được luyện đến khi dùng được, rồi mới sang khối tiếp.
2. Mỗi quy tắc đi kèm ví dụ thật và lỗi hay gặp. Con biết trước mình dễ sai chỗ nào, nên bớt lo.
3. Luyện từ nhận diện tới tự tạo câu. Bước cuối là con tự đặt câu, gần với việc nói nhất.
4. Tách giờ học ngữ pháp khỏi giờ nói. Khi học, con chú ý đúng sai. Khi nói, con chú ý ý muốn nói, và không ai ngắt lời để sửa.

Điểm cuối cùng rất quan trọng với bố mẹ. Giờ học ngữ pháp là lúc để sửa lỗi. Bữa tối nói chuyện bằng tiếng Anh là lúc để con nói thoải mái, sai cũng được. Bài sửa từng lỗi ngữ pháp của con: đúng ý nhưng sai cách bàn kỹ hơn cách chọn lỗi nào để sửa và sửa lúc nào.

Bố mẹ nên làm gì với con

Nếu anh chị đang lo ngữ pháp làm con sợ nói, hãy quan sát con trước khi quyết định.

Nếu con vững ngữ pháp nhưng ngại nói: đừng dừng học ngữ pháp. Thêm những dịp nói không áp lực: một bữa tối tiếng Anh mỗi tuần, một buổi con giới thiệu phim yêu thích bằng tiếng Anh. Quy tắc duy nhất: không sửa lỗi trong những buổi ấy.

Nếu con dám nói nhưng lỗi nhiều: con cần ngữ pháp, không phải ít hơn. Những lỗi lặp lại lâu sẽ thành thói quen khó sửa.

Nếu con vừa ngại nói vừa hổng ngữ pháp: bắt đầu với ngữ pháp ở đúng level, vì khi có nền con sẽ tự tin hơn. Bài vững ngữ pháp giúp con tự tin hơn mô tả những thay đổi anh chị có thể thấy.

Tóm lại

"Học ngữ pháp làm con sợ nói" là một nửa sự thật bị đặt sai chỗ. Học ngữ pháp sai cách (chỉ lý thuyết, sửa lỗi liên tục, thiếu bước dùng) có thể làm con sợ nói. Học ngữ pháp đúng cách (theo thứ tự, có ví dụ, có lỗi hay gặp, luyện tới tự tạo câu) giúp con nói tự tin hơn. Một chương trình như NEMO GRAMMAR, với mỗi bài có quy tắc, ví dụ, lỗi hay gặp và năm mức luyện, được thiết kế theo hướng thứ hai. Để hiểu cách một bài ngữ pháp được xây từ quy tắc tới luyện dùng, xem trang cách học một bài ngữ pháp.