Cấu trúc ngữ pháp nâng cao để bài viết hay: càng khó càng tốt?

"Muốn band 7 thì mỗi đoạn phải có ít nhất một câu đảo ngữ, một câu điều kiện loại 3 và một mệnh đề phân từ." Lời khuyên này lan khắp các nhóm luyện thi. Kết quả là những đoạn văn như sau: "Not only does the pollution which is caused by factories having been increased, but also had the government taken action earlier, the situation would have been improved."

Câu ấy dài, nhiều cấu trúc, và gần như không đọc được. Nó có ít nhất bốn lỗi ngữ pháp, và người chấm phải đọc ba lần để đoán ý. Người viết thì tin mình vừa "ghi điểm ngữ pháp".

Bài này xem xét ngộ nhận "cấu trúc càng khó thì bài càng hay": vì sao nó hấp dẫn, bằng chứng nào cho thấy nó sai, và điều gì đúng hơn.

Ngộ nhận nói gì

Phát biểu đầy đủ của ngộ nhận: người chấm, giáo viên hay người đọc đánh giá trình độ viết qua độ khó của cấu trúc câu. Càng nhiều cấu trúc "nâng cao" như đảo ngữ, câu chẻ, mệnh đề phân từ, điều kiện hỗn hợp thì bài càng được đánh giá cao.

Vì sao người ta tin

Có một phần sự thật

Các thang chấm viết, kể cả IELTS Writing, có nhắc tới độ đa dạng của cấu trúc câu. Một bài chỉ toàn câu đơn sẽ không đạt mức cao ở phần ngữ pháp. Từ "đa dạng" dễ bị hiểu thành "khó".

Bài mẫu band cao có nhiều câu phức

Khi đọc bài mẫu điểm cao, người học thấy nhiều câu dài với mệnh đề phụ, và kết luận rằng câu dài làm nên điểm cao. Họ không để ý rằng những câu ấy đúng, và độ dài của chúng phục vụ ý chứ không phải trưng bày.

Cấu trúc khó cho cảm giác tiến bộ

Học xong đảo ngữ thì muốn dùng. Viết được một câu đảo ngữ cho cảm giác "mình giỏi lên" rõ hơn nhiều so với việc chia đúng mọi động từ, dù việc sau khó hơn và quan trọng hơn.

Bằng chứng ngược

Thang chấm đánh giá cả độ chính xác, không chỉ độ đa dạng

Tiêu chí ngữ pháp của các thang chấm viết thường có hai vế: phạm vi cấu trúc và độ chính xác. Hai vế đi cùng nhau. Một bài có mười cấu trúc khó nhưng sai phần lớn không được đánh giá như bài có nhiều cấu trúc dùng đúng. Muốn biết chính xác mô tả của từng band, hãy đọc bản mô tả tiêu chí công khai trên trang chính thức của kỳ thi và kiểm lại khi có cập nhật.

Cấu trúc sai kéo cả tiêu chí khác xuống

Một câu đảo ngữ gãy không chỉ là một lỗi ngữ pháp. Nó làm người đọc không hiểu ý, nên ảnh hưởng tới cả phần mạch lạc và phần trả lời câu hỏi. Một câu đơn đúng thì không gây hại gì cho các tiêu chí khác.

Người đọc thật không thích câu khó

Ngoài phòng thi, người đọc email, báo cáo, bài nghiên cứu đều muốn hiểu nhanh. Các hướng dẫn viết cho giới chuyên môn thường khuyên câu ngắn hơn, cấu trúc rõ hơn. Không ai khen một email vì nó có đảo ngữ.

Gỡ câu ở đầu bài

Câu gốc:

Not only does the pollution which is caused by factories having been increased, but also had the government taken action earlier, the situation would have been improved.

Câu này cố nhét đảo ngữ "not only", mệnh đề quan hệ, phân từ hoàn thành và điều kiện loại 3 đảo ngữ vào một chỗ. Lỗi: "does... having been increased" sai dạng động từ; "not only... but also" ghép hai vế không cùng loại; ý thứ hai không liên quan logic với ý thứ nhất.

Viết lại, tách thành hai ý rõ:

Pollution caused by factories has increased significantly. If the government had acted earlier, the situation would not be so serious today.

Vẫn có cấu trúc đáng giá: rút gọn mệnh đề quan hệ ("caused by factories"), điều kiện hỗn hợp ("had acted... would not be"). Nhưng mỗi cấu trúc phục vụ một ý, và cả hai câu đều đúng.

Điều đúng hơn

Đa dạng có nghĩa là có lựa chọn, không phải khoe

Điều thang chấm tìm kiếm là bạn có thể dùng nhiều loại câu khi ý cần: câu đơn khi muốn nhấn mạnh, câu phức với "because" khi nói lý do, mệnh đề quan hệ khi bổ sung thông tin. Không phải cố nhét.

Chính xác đi trước, đa dạng theo sau

Thứ tự đúng: làm sạch các lỗi cơ bản trước (động từ, mạo từ, số nhiều), rồi mới mở rộng cấu trúc. Người viết không lỗi cơ bản có thể thêm câu phức rất nhanh. Người còn lỗi cơ bản mà thêm câu phức sẽ nhân số lỗi lên. Bài sợ viết câu phức vì sợ sai đưa ra thứ tự thêm cấu trúc an toàn.

Mỗi đoạn cần vài câu phức vừa sức, không cần câu "trưng bày"

Một đoạn thân bài IELTS Task 2 tốt thường có: một câu chủ đề rõ, vài câu phức với because, although, which, if, và một câu đơn ngắn để nhấn. Không đoạn nào bắt buộc phải có đảo ngữ.

Khi nào thì nên dùng cấu trúc nâng cao

Không phải cấu trúc nâng cao là xấu. Dùng khi:

1. Bạn đã dùng đúng nó ít nhất vài lần trong bài luyện, có người chữa xác nhận.
2. Ý của câu thật sự cần nó. Ví dụ đảo ngữ "Not only... but also" hợp khi muốn nhấn mạnh hai lợi ích cộng dồn.
3. Các lỗi cơ bản trong bài đã gần như không còn.

Ví dụ một câu đảo ngữ dùng đúng chỗ: "Not only does cycling reduce pollution, but it also improves public health." Một ý, hai vế cân nhau, không lỗi.

Tự kiểm một đoạn văn của bạn

Lấy đoạn thân bài gần nhất bạn viết. Đánh dấu mọi câu có cấu trúc bạn coi là "nâng cao". Với mỗi câu, hỏi ba câu:

1. Câu này có lỗi không? Nhờ người chấm hoặc tự soát kỹ.
2. Nếu viết bằng cấu trúc đơn giản hơn, ý có mất gì không?
3. Tôi chọn cấu trúc này vì ý cần, hay vì muốn ghi điểm?

Nếu câu có lỗi, hoặc viết đơn giản hơn không mất gì, hãy viết lại. Ví dụ:

• Trước: Were the government to invest in education, the unemployment would be reduced significantly.
• Sau: If the government invested more in education, unemployment would fall significantly.

Câu gốc dùng đảo ngữ điều kiện, nhưng có thêm "the" thừa trước "unemployment" và bị động không cần thiết. Câu sau dùng điều kiện loại 2 thông thường, không lỗi, và ý rõ hơn.

Làm bài tự kiểm này cho ba đoạn văn, bạn sẽ có một cảm nhận rất cụ thể: phần lớn câu "nâng cao" của mình có phải đang giúp ý không, hay chỉ đang làm đẹp bề mặt.

Tóm lại

Ngộ nhận "càng khó càng hay" có gốc từ một sự thật: bài viết cần đa dạng cấu trúc. Nhưng đa dạng không có nghĩa là khó, và cấu trúc khó mà sai tệ hơn cấu trúc đơn mà đúng. Trước khi học thêm cấu trúc mới, hãy chắc rằng các lỗi cơ bản đã sạch; bài quy trình từ gọi tên tới sửa gốc giúp bạn làm việc đó. Nếu bạn đang nhắm IELTS, trang ngữ pháp cho Writing Task 2 band 7 cho thấy những cấu trúc nào thật sự đáng đầu tư.