Bước 1: dấu hiệu hổng ngữ pháp tiếng Anh và cách nhận ra

Thầy trả bài luận, bên lề có ba chữ "s/v" khoanh đỏ. Tuần trước cũng vậy, tháng trước cũng vậy. Bạn đọc lời chữa, gật đầu, sửa lại cho đúng, rồi tuần sau lại viết "My brother go to school by bus". Không phải bạn không biết quy tắc. Nếu ai hỏi, bạn đọc vanh vách: ngôi thứ ba số ít thì động từ thêm s. Vấn đề là cái biết ấy không đi xuống tới ngòi bút.

Đó thường là khoảnh khắc người học bắt đầu nghi ngờ: có phải mình hổng ngữ pháp từ gốc? Câu hỏi này đáng được trả lời nghiêm túc, vì câu trả lời quyết định bạn sẽ học gì trong vài tháng tới. Học thêm từ vựng khi thật ra hổng cấu trúc câu, hay cày đề khi thật ra chưa vững thì, đều là tốn công sai chỗ.

Bài này là bước đầu tiên trong hành trình 20 bước. Việc của bước này không phải là sửa gì cả, mà là nhìn cho rõ: mình hổng thật hay chỉ vấp vài chỗ, và hổng ở tầng nào.

Bạn đang đứng ở đâu khi đọc bài này

Người tìm tới bước 1 thường rơi vào một trong ba cảnh sau.

Cảnh thứ nhất: học sinh lớp 9 hoặc lớp 11 làm bài trắc nghiệm ngữ pháp được điểm khá, nhưng hễ phải tự viết đoạn văn là sai liên tục. Điểm trắc nghiệm che mất chỗ hổng, vì chọn đáp án dễ hơn tự tạo câu rất nhiều.

Cảnh thứ hai: người đi làm viết email tiếng Anh hằng ngày, dùng đi dùng lại vài mẫu câu thuộc lòng. Khi phải viết một câu ngoài mẫu, họ mở công cụ dịch hoặc hỏi đồng nghiệp. Họ không chắc câu mình tự viết có đúng không.

Cảnh thứ ba: người đã học IELTS một thời gian, điểm Writing đứng yên, nhận xét luôn có câu "nhiều lỗi ngữ pháp cơ bản". Họ đã học câu điều kiện loại 3, đảo ngữ, nhưng vẫn sai mạo từ và chia động từ.

Cả ba cảnh có chung một điểm: người học đã tiếp xúc với ngữ pháp nhiều năm, nhưng kiến thức nằm rời rạc, không thành hệ thống có thể dùng.

Năm dấu hiệu hổng gốc đáng tin

Không phải lỗi nào cũng là dấu hiệu hổng gốc. Ai cũng sai lúc vội. Những dấu hiệu dưới đây đáng tin hơn vì chúng lặp lại và có mẫu.

Bị chữa cùng một lỗi nhiều lần

Nếu một lỗi chỉ xuất hiện một lần, đó là sơ suất. Nếu nó quay lại ba, bốn lần trong vài bài liền nhau, đó là một quy tắc chưa từng được tự động hoá. Những lỗi hay lặp nhất ở người Việt: quên s ở động từ ngôi thứ ba ("She like music"), bỏ mạo từ ("I bought new phone"), lẫn thì quá khứ và hiện tại trong cùng đoạn, và quên số nhiều ("many student").

Không tự đặt được câu mới

Thử viết năm câu về ngày hôm qua của bạn, không nhìn tài liệu. Nếu bạn dừng lại ở câu thứ hai vì không chắc "went" hay "go", hay không biết nên "I was go" hay "I went", đó là dấu hiệu khối quá khứ đơn chưa vững. Chép được câu mẫu không có nghĩa là tạo được câu.

Đọc câu dài bị lạc

Gặp câu như "The report that the committee published last month, which many teachers criticised, has been withdrawn", bạn đọc hết mà không biết ai làm gì. Người vững cấu trúc sẽ tìm ngay chủ ngữ chính "The report" và động từ chính "has been withdrawn". Không tìm được xương sống câu là dấu hiệu hổng ở tầng mệnh đề.

Biết quy tắc nhưng không dùng được

Đây là dấu hiệu khó chịu nhất vì nó làm người học tưởng mình đã biết. Bạn giải thích được hiện tại hoàn thành dùng cho hành động bắt đầu trong quá khứ và còn liên quan tới hiện tại. Nhưng khi kể chuyện, bạn vẫn viết "I live here since 2020". Khoảng cách giữa biết và dùng chính là thứ cần lấp.

Đoán đáp án theo cảm giác

Bạn chọn đúng nhưng khi được hỏi vì sao thì trả lời "nghe thuận tai". Cảm giác là tốt khi nó được xây trên hàng nghìn câu đã gặp. Nhưng nếu cảm giác của bạn sai ở một vài điểm cố định thì bạn sẽ sai đều đặn ở đúng những điểm đó mà không biết.

Tự kiểm trong 20 phút

Bạn không cần bài test dài để biết mình có hổng không. Một buổi tự kiểm 20 phút là đủ để có câu trả lời sơ bộ.

Phút 1 tới 8: viết một đoạn khoảng 120 từ về một chủ đề quen, ví dụ cuối tuần vừa rồi hoặc công việc của bạn. Không tra từ điển, không dùng công cụ sửa lỗi.

Phút 9 tới 14: đọc lại từng câu và tự hỏi bốn câu: động từ chính của câu này là gì, nó đã chia đúng ngôi và thì chưa, danh từ này có cần a, an, the hay số nhiều không, câu này có đủ chủ ngữ không.

Phút 15 tới 20: gạch chân mọi chỗ bạn không chắc chắn. Không cần biết đáp án đúng, chỉ cần đánh dấu chỗ nghi ngờ.

Kết quả đọc thế nào? Nếu bạn gạch chân dưới ba chỗ và các chỗ đó thuộc cấu trúc khó, bạn có lẽ không hổng gốc mà chỉ cần luyện nâng cao. Nếu bạn gạch chân từ sáu chỗ trở lên, và nhiều chỗ nằm ở động từ, mạo từ, số nhiều, thì chỗ hổng nằm ở nền.

Vì sao phải dừng ở bước này đủ lâu

Nhiều người muốn nhảy thẳng sang học. Nhưng học mà chưa biết mình hổng ở đâu thì dễ rơi vào hai kiểu tốn công. Kiểu thứ nhất là học lại tất cả từ đầu, kể cả những thứ đã vững, rồi chán giữa chừng. Kiểu thứ hai là học những chủ đề nghe có vẻ quan trọng như câu bị động, câu điều kiện, trong khi lỗi thật đang nằm ở chia động từ ngôi thứ ba.

Nhận ra đúng chỗ hổng cũng giảm cảm giác tự trách. "Tôi kém ngữ pháp" là một câu nặng nề và mơ hồ. "Tôi hay quên s ở động từ ngôi thứ ba và hay bỏ mạo từ trước danh từ đếm được số ít" là một câu nhẹ hơn nhiều, vì nó chỉ ra việc cụ thể để làm.

Nếu bạn muốn có cái nhìn tổng thể trước khi đi tiếp, trang Chương trình ngữ pháp dành cho ai mô tả những nhóm người học thường cần xây lại nền.

Lỗi hay gặp ở bước 1

Chỉ nhìn điểm trắc nghiệm. Điểm trắc nghiệm cao không chứng minh bạn dùng được ngữ pháp. Hãy nhìn vào thứ bạn tự viết và tự nói.

Tự kết luận quá nặng. Sai năm lỗi trong một đoạn không có nghĩa là bạn "mất gốc hoàn toàn". Thường chỗ hổng tập trung ở vài khối. Phần còn lại vẫn đứng được.

Tự kết luận quá nhẹ. Ngược lại, có người thấy mình đọc hiểu tốt nên cho rằng ngữ pháp ổn. Đọc hiểu cho phép đoán ý dựa vào từ vựng; viết thì không.

Đổ lỗi cho sự bất cẩn. "Em biết mà, chỉ là ẩu thôi" là câu rất phổ biến. Nhưng nếu cùng một kiểu ẩu lặp lại mười lần, đó không còn là ẩu mà là thói quen sai đã thành nếp.

Dấu hiệu bạn đã xong bước 1

Bạn xong bước này khi trả lời được, bằng câu cụ thể, ba điều:

1. Mình có hổng nền hay chỉ vấp ở cấu trúc nâng cao.
2. Hai hoặc ba loại lỗi mình nghi là hay mắc nhất.
3. Những kỹ năng bị ảnh hưởng: viết, nói, đọc câu dài, hay cả ba.

Không cần danh sách đầy đủ. Danh sách đầy đủ là việc của bước sau. Ở đây chỉ cần một nhận định trung thực và cụ thể.

Sang bước 2: biến nghi ngờ thành bằng chứng

Nhận ra mình hổng mới là điểm xuất phát. Một nhận định dựa trên đoạn viết 20 phút vẫn còn sơ sài. Bước tiếp theo là gom lỗi thật từ bài viết và bài nói của mình, để biến cảm giác "mình hay sai cái này" thành một danh sách có bằng chứng. Khi đã có danh sách ấy, việc chọn level bắt đầu từ A1 tới C1 sẽ dễ hơn nhiều, vì bạn chọn dựa trên lỗi của chính mình chứ không phải dựa trên cảm giác.