Bước 16/20 · Hành trình ngữ pháp: 20 bước từ hổng gốc tới dùng đúng tự nhiên
Bước 16: nói tiếng Anh đúng ngữ pháp khi không có thời gian soát
Nói khác viết: không có thời gian soát. Cách đưa ngữ pháp vào lời nói bằng nói chậm, ghi âm, nghe lại, và vì sao lỗi khi nói không có nghĩa là bạn chưa biết ngữ pháp.
NEMO GRAMMAR · · 6 phút đọc
Bạn vừa viết một đoạn văn mô tả thành phố gần như không lỗi. Mười phút sau, bạn bè hỏi bằng tiếng Anh về chính thành phố ấy, và bạn nghe mình nói: "My city is change very much. Before there is many rice field, now they building many house." Những cấu trúc đã đúng trên giấy biến mất khi phải nói. Không phải bạn quên. Bạn chỉ không có thời gian để lấy chúng ra.
Đây là trải nghiệm chung của gần như mọi người học ngoại ngữ. Viết và nói dùng cùng một kho ngữ pháp, nhưng đường lấy ra khác nhau. Viết cho bạn đi đường chậm: nghĩ, chọn, soát, sửa. Nói bắt bạn đi đường nhanh, và đường nhanh chỉ chứa những gì đã được lặp đủ nhiều.
Sau bước 15, đưa ngữ pháp vào bài viết thật, những cấu trúc bạn học đã bước ra khỏi bài học. Bước 16 đưa chúng thêm một bước nữa: vào lời nói.
Vì sao nói sai không có nghĩa là không biết
Hiểu cơ chế này giúp bạn bớt nản. Khi nói, não làm nhiều việc cùng lúc: nghĩ ý, chọn từ, sắp câu, phát âm, theo dõi người nghe. Ngữ pháp chỉ nhận được một phần nhỏ sự chú ý. Những quy tắc đã thành phản xạ vẫn chạy được với phần chú ý nhỏ ấy. Những quy tắc còn cần suy nghĩ thì bị bỏ qua.
Vậy nên lỗi khi nói là một thước đo rất trung thực: nó cho bạn biết quy tắc nào đã thành phản xạ, quy tắc nào còn là kiến thức. Một người viết đúng hoàn thành nhưng nói sai hoàn thành chưa phải là người không biết hoàn thành. Họ là người biết nhưng chưa tự động.
Ba cách làm chậm để nói đúng
Nói chậm có chủ đích. Nhiều người học tin rằng phải nói nhanh mới là trôi chảy. Ở giai đoạn này, nói chậm giúp nhiều hơn. Chậm cho não thêm nửa giây để lấy đúng dạng động từ. Khi độ chính xác đã ổn, tốc độ sẽ tự tăng. Ngược lại, luyện nói nhanh khi còn sai là đang lặp lại lỗi với tốc độ cao, và lỗi lặp nhanh thì in sâu nhanh.
Chuẩn bị khung trước khi nói. Trước khi trả lời, dành ba giây xác định thì chính. Câu hỏi "What did you do last weekend?" là quá khứ đơn. "How has your city changed?" là hiện tại hoàn thành. "What would you do if...?" là điều kiện loại 2. Ba giây ấy như chọn làn đường trước khi chạy.
Dùng câu mở giúp giữ thì. Một câu mở đúng thì kéo cả câu trả lời theo. "Well, over the last few years, my city has..." Khi đã bắt đầu bằng hoàn thành, não có xu hướng tiếp tục trong khung ấy.
Ghi âm và nghe lại: phần không thể bỏ
Bạn không nghe được lỗi của mình khi đang nói, vì chú ý đang dồn vào ý. Nhưng nghe lại bản ghi âm, bạn sẽ nghe ra phần lớn lỗi ngay. Đây là cách rẻ nhất và hiệu quả nhất để luyện nói đúng khi không có giáo viên.
Quy trình mỗi ngày mười phút:
- Chọn một câu hỏi gọi ra một cấu trúc. Có thể dùng các câu hỏi kiểu IELTS Speaking Part 1 như "Do you prefer mornings or evenings?", "How has your neighbourhood changed?", "What would you change about your job?".
- Nói một phút, ghi âm, không dừng lại sửa.
- Nghe lại, chép ra giấy những câu có lỗi.
- Viết bản đúng của từng câu, rồi nói to bản đúng ba lần.
- Nói lại cả câu trả lời một lần nữa, ghi âm, so với bản đầu.
Bản thứ hai hầu như luôn tốt hơn bản đầu. Cảm giác thấy mình tiến bộ trong mười phút rất quan trọng để giữ thói quen.
Nhìn vào một bản ghi mẫu
Câu hỏi: "How has your neighbourhood changed?" Nhân vật minh hoạ nói lần đầu:
"My neighbourhood change a lot. Before, it is very quiet. Now there is many shop and cafe. Many young people come here. I think it become more noisy but more fun."
Nghe lại, người nói tự đánh dấu: "change" phải là "has changed"; "it is" phải là "it was"; "many shop and cafe" thiếu số nhiều; "there is" phải là "there are"; "become" phải là "has become".
Lần hai, sau khi luyện câu đúng:
"My neighbourhood has changed a lot. A few years ago, it was very quiet. Now there are lots of shops and cafés, and many young people have moved here. I think it has become noisier, but it's also more fun."
Chú ý cột thứ ba: ngày hôm sau, với câu hỏi mới, lỗi tăng lại một chút. Điều đó bình thường. Tiến bộ ở nói không đi theo đường thẳng; nó giảm dần qua nhiều tuần.
Nói khác viết ở chỗ nào cần chấp nhận
Không phải mọi thứ đúng trong văn viết đều cần có trong lời nói. Câu nói tự nhiên ngắn hơn, dùng nhiều dạng rút gọn (I've, it's, wouldn't), dùng "and" và "but" nhiều hơn "however" và "therefore". Đảo ngữ và danh từ hoá hiếm khi xuất hiện trong nói chuyện thường ngày. Đừng cố nói như viết luận.
Cái cần giữ khi nói là phần lõi: chia động từ, thì, số nhiều, mạo từ, trật tự câu hỏi. Đây là những thứ người nghe nhận ra ngay khi sai.
Tìm người nghe khi không có lớp học
Ghi âm tự nghe là nền, nhưng nói với một người thật tạo ra thứ áp lực nhẹ mà bản ghi không có: người kia đang chờ, bạn phải trả lời. Không cần giáo viên bản xứ. Một người bạn cùng học, một đồng nghiệp cũng đang luyện, hay một nhóm nói tiếng Anh cuối tuần đều được.
Cách dùng người nghe hiệu quả nhất ở giai đoạn này là thoả thuận trước: mỗi người chọn một cấu trúc đang luyện, và người kia chỉ để ý đúng cấu trúc ấy. Sau năm phút nói, đổi vai và nói cho nhau nghe mình đã nghe thấy những gì. Việc canh một cấu trúc cho người khác cũng luyện tai bạn, vì bạn sẽ bắt đầu nghe ra lỗi ấy dễ hơn trong lời của chính mình.
Nếu không tìm được ai, hãy tự đóng vai người phỏng vấn: viết mười câu hỏi lên thẻ, xáo lên, rút ngẫu nhiên và trả lời ngay. Yếu tố ngẫu nhiên làm bạn không chuẩn bị trước được, gần với nói thật hơn.
Lỗi hay gặp ở bước 16
Chỉ nói trong đầu. Nói thầm không luyện được cơ miệng và không có bản ghi để nghe lại.
Dừng lại sửa giữa câu liên tục. Sửa một hai lần là tự nhiên; sửa mỗi câu làm lời nói đứt quãng. Trong lúc ghi âm, cứ nói hết. Việc sửa để cho lúc nghe lại.
Luyện với chủ đề quá khó. Nói về biến đổi khí hậu khi chưa nói đúng về gia đình là tự làm khó mình. Bắt đầu với chủ đề quen.
Không nghe lại. Ghi âm mà không nghe lại chỉ là nói vào không khí.
Dấu hiệu lời nói đã bắt kịp bài viết
- Nói hai phút về một chủ đề quen, nghe lại, và lỗi về chia động từ, thì, số nhiều không quá hai lỗi mỗi phút.
- Trả lời được ba loại câu hỏi (quá khứ, hoàn thành, giả định) mà chọn đúng thì ngay từ câu đầu.
- Bản ghi âm tuần này ít lỗi hơn rõ rệt so với bản ghi ba tuần trước về cùng chủ đề.
Nếu bạn cần biết thêm cách các thì được dùng trong phần thi nói, trang Các thì trong IELTS có ví dụ theo từng dạng câu hỏi.
Sang bước 17: nghe ra lỗi của chính mình
Ở bước này bạn vẫn cần bản ghi âm để phát hiện lỗi. Bước tiếp theo là một dấu hiệu tiến bộ lớn: bước 17, tự phát hiện và tự sửa lỗi, khi bạn nghe ra câu mình vừa nói sai ngay lúc nói, và sửa lại mà không cần ai nhắc.
