Làm sao để con nói được tiếng Anh: hướng dẫn đủ đường cho bố mẹ

Tối Chủ nhật, cả nhà đi ăn ở một quán có khách nước ngoài ngồi bàn bên. Một người khách quay sang hỏi đường ra phố đi bộ. Con anh chị, học tiếng Anh từ lớp 3, đang lớp 9, bài kiểm tra thường được 8 điểm, ngồi im và nhìn bố mẹ. Cuối cùng người trả lời là cô phục vụ, bằng vài câu tiếng Anh ngắn ngủn nhưng đủ dùng.

Trên đường về, bố mẹ tự hỏi: sáu năm học, mấy chục triệu tiền trung tâm, sao con không nói nổi một câu chỉ đường? Câu hỏi ấy không có lỗi của ai cả. Nó chỉ cho thấy một điều: "học tiếng Anh" và "nói được tiếng Anh" là hai việc khác nhau, và việc thứ hai cần được làm có chủ đích.

Bài này vẽ toàn bộ con đường, chia thành sáu chặng. Mỗi chặng có một câu hỏi bố mẹ cần trả lời và một chỗ các gia đình hay kẹt. Các bài khác trong mục đi sâu từng chặng, bố mẹ đọc bài nào cần trước cũng được.

Sáu chặng của việc giúp con nói

Chặng 1: hiểu vì sao con không nói

Phần lớn trẻ Việt Nam học tiếng Anh ở trường và trung tâm theo hướng đọc, viết, làm bài. Trong một tiết 45 phút có 35 học sinh, nếu cô giáo dành 10 phút cho hoạt động nói, mỗi em được mở miệng chưa tới một phút. Nhân với ba tiết một tuần, con nói tiếng Anh khoảng hai, ba phút mỗi tuần. Không kỹ năng nào lớn lên được với liều như vậy.

Chỗ hay kẹt: bố mẹ kết luận "con lười" hoặc "con không có năng khiếu". Cả hai thường sai. Con chỉ chưa có đủ giờ nói. Bài con học tiếng Anh nhiều năm mà vẫn không nói được giải thích kỹ phần cơ chế này.

Chặng 2: xác định con cần nói về cái gì

"Nói được tiếng Anh" quá rộng để làm mục tiêu. Một mục tiêu dùng được trông như thế này: "Trong ba tháng, con kể được về gia đình, sở thích và một ngày cuối tuần của mình trong khoảng một phút, không cần đọc giấy." Mục tiêu đó nhỏ, đo được, và gần đời sống của con.

Với một học sinh cấp 2, cấp 3 mới bắt đầu nói, nên chọn những chủ đề quen thuộc: gia đình, đồ ăn, trường học, cuối tuần, điện thoại và ứng dụng, kỳ nghỉ. Đó cũng là loại chủ đề mà phần đầu bài thi IELTS Speaking hay hỏi, nên nếu sau này con thi, công sức không đổ đi.

Chỗ hay kẹt: đặt mục tiêu bằng điểm số ("con phải đạt 6.5") khi con còn chưa nói liền được ba câu. Mục tiêu điểm có chỗ của nó, nhưng không phải ở chặng đầu.

Chặng 3: chọn cách luyện theo số phút con được nói

Đây là chặng quyết định nhất, và câu hỏi quan trọng nhất ở chặng này rất đơn giản: trong một buổi, con thật sự mở miệng bao nhiêu phút?

Một lớp 20 học sinh, một giáo viên đứng giảng, dù giáo viên giỏi đến đâu, số phút mỗi em nói vẫn ít. Một gia sư 1 kèm 1 cho con nói nhiều hơn, nhưng chi phí cao và con chỉ nói với người lớn. Luyện theo cặp, hai bạn cùng trình độ hỏi đáp với nhau, cho con nhiều lượt nói nhất trên mỗi đồng học phí.

Hai bài so sánh kỹ hơn: lớp luyện nói theo cặp hay gia sư 1 kèm 1 và checklist bố mẹ hỏi trước khi chọn khoá nói.

Chỗ hay kẹt: chọn theo thương hiệu, theo lời bạn bè, hoặc theo số giờ học ghi trên tờ rơi, mà không hỏi số phút con nói.

Chặng 4: giữ nhịp hằng tuần

Nói là kỹ năng dạng cơ bắp. Một buổi dài mỗi tháng kém xa hai buổi ngắn mỗi tuần. Lịch tốt là lịch cố định: cùng một buổi tối trong tuần, cùng một giờ, để con không phải quyết định lại mỗi lần "hôm nay có học không".

Việc của bố mẹ ở chặng này nhiều hơn bố mẹ tưởng. Không phải kèm bài, mà là giữ lịch: nhắc con trước giờ học, không xếp việc khác đè lên, và hỏi con một câu sau buổi học. Bài bố mẹ không giỏi tiếng Anh thì giúp con thế nào liệt kê cụ thể các việc này.

Chỗ hay kẹt: mùa thi đến, lớp nói bị cắt đầu tiên vì "không có trong đề". Hai tháng nghỉ là đủ để con quay lại gần vạch xuất phát về độ trôi.

Chặng 5: theo dõi tiến bộ

Bố mẹ không cần biết tiếng Anh để thấy con có tiến bộ hay không. Có ba dấu hiệu dễ quan sát:

1. Số buổi con đã học đều, không bỏ.
2. Con có tự kể lại buổi học không: hôm nay nói về chủ đề gì, bạn cặp là ai, bạn ấy kể gì thú vị.
3. Bản ghi âm tháng này so với tháng trước: cùng một câu hỏi "Tell me about your weekend", tháng trước con nói hai câu và ngập ngừng, tháng này con nói năm câu và ít dừng hơn.

Chi tiết cách đo nằm ở bài theo dõi con tiến bộ khi nói tiếng Anh.

Chỗ hay kẹt: chỉ nhìn điểm kiểm tra trên lớp. Điểm ấy đo đọc, viết, ngữ pháp, gần như không đo nói.

Chặng 6: điều chỉnh

Sau hai, ba tháng, bố mẹ sẽ đứng trước một trong ba tình huống:

• Con nói trôi hơn rõ rệt trên các chủ đề quen: đã đến lúc lên bài khó hơn, nơi con phải nêu ý kiến, đưa lý do, so sánh.
• Con đi học đều nhưng vẫn nói ít: xem lại cách luyện. Có thể con ngồi trong lớp mà ít lượt nói, hoặc con ngại bạn cặp.
• Con bắt đầu né buổi học: nói chuyện với con trước khi đổi lớp. Thường có một lý do cụ thể, như một lần bị sửa lỗi trước mặt cả lớp.

Nỗi sợ và cái được ở từng chặng

Hai cảm xúc chạy song song suốt con đường này. Nỗi sợ lớn nhất của bố mẹ là tốn tiền mà con vẫn không nói. Cách giảm rủi ro thật là cho con học thử trước khi đóng học phí, và quan sát con có nói trong buổi thử không. Bài cho con học thử lớp nói trước khi đăng ký nói cách quan sát buổi thử.

Cái được, khi con nói được, không chỉ là tiếng Anh. Một đứa trẻ dám nói ba câu với người lạ bằng tiếng nước ngoài thường cũng dám giơ tay hỏi thầy cô, dám đứng lên trình bày. Bài con nói được tiếng Anh thì được gì trong vài năm tới đi vào phần này.

Một ví dụ về cách luyện theo cặp

Để bố mẹ hình dung, đây là cách NEMO SPEAK tổ chức một bài nói. Vài bạn học cùng nhau qua Zoom, mở cùng một bài, một bạn đóng vai A thiên về hỏi, bạn kia là B thiên về trả lời. Mỗi bài có 5 lượt câu hỏi, câu trả lời mẫu, gợi ý tiếng Việt để trả lời theo đời thật của mình, và vài cụm từ đáng học. Lượt đầu hai bạn đọc theo mẫu, rồi đổi vai. Sau đó câu mẫu bị ẩn, người trả lời phải nói bằng chuyện thật của mình, rồi lại đổi vai. Cuối cùng mỗi bạn chia sẻ điều thú vị nghe được từ bạn kia.

Cái hay của khuôn này với trẻ ngại nói là con không bị ném vào khoảng trống. Có mẫu để bám lúc đầu, rồi bỏ mẫu dần. Bài luyện nói theo cặp: con nói nhiều hơn ngồi nghe mô tả kỹ một buổi.

Bố mẹ bắt đầu từ đâu tuần này

Nếu chỉ làm một việc trong tuần này, hãy làm việc này: hỏi con, bằng tiếng Việt, "Trong buổi học tiếng Anh gần nhất, con nói tiếng Anh được mấy phút?" Nhiều bố mẹ sẽ ngạc nhiên với câu trả lời. Con số ấy cho biết gia đình đang ở chặng nào, và chặng tiếp theo cần làm gì.

Nếu con sắp thi IELTS, bố mẹ có thể xem thêm trang IELTS Speaking để hiểu bài thi hỏi gì, rồi quay lại chặng 2 đặt mục tiêu cho sát.