Con học tiếng Anh nhiều năm không nói được: cơ chế đằng sau

Chị Hà (nhân vật minh hoạ) ngồi cộng lại: con gái chị học tiếng Anh từ lớp 1, nay lớp 8. Bảy năm ở trường, bốn năm ở trung tâm, hai mùa hè học thêm. Tổng số giờ ngồi trong lớp tiếng Anh chắc phải hơn một nghìn. Vậy mà hôm họ hàng từ Úc về chơi, đứa em họ bảy tuổi nói tiếng Anh liến thoắng, còn con chị chỉ đáp "yes", "no", "I'm fine" rồi lảng vào bếp.

Nếu anh chị cũng đang cộng những con số như vậy, bài này dành cho anh chị. Nó không nói về tâm lý của con, cũng không bàn chuyện điểm số. Nó chỉ trả lời một câu: vì sao hơn một nghìn giờ học lại không đổi thành khả năng nói? Câu trả lời nằm ở cách thời gian ấy được dùng.

Biểu hiện: con hiểu nhưng không bật ra được

Trẻ rơi vào tình trạng này thường có chung vài dấu hiệu:

• Xem phim hoạt hình tiếng Anh, con cười đúng chỗ.
• Bài đọc trong sách, con làm đúng phần lớn câu hỏi.
• Được hỏi "What did you do last weekend?", con hiểu câu hỏi, nhưng im vài giây rồi nói một từ, hoặc chuyển sang tiếng Việt.
• Khi phải viết một đoạn văn, con viết được năm, sáu câu tương đối đúng. Khi phải nói đúng nội dung ấy, con không nói được.

Dấu hiệu cuối cùng là then chốt. Con có từ vựng, có ngữ pháp, nhưng chỉ lấy ra được khi có thời gian ngồi nghĩ và viết. Lấy ra ngay trong vài giây, như khi nói, là một kỹ năng khác.

Cơ chế: thời gian trong lớp đi đâu

Hãy thử chia một tiết tiếng Anh 45 phút ở trường ra. Phần giảng từ mới và ngữ pháp, phần làm bài tập trong sách, phần chữa bài, phần kiểm tra miệng vài em. Một tiết học có hoạt động nói hẳn hoi thường dành khoảng 10 phút cho nó, trong đó nhiều phút là giáo viên làm mẫu và gọi vài em lên.

Bảy phút cho cả lớp 35 em. Nếu may mắn được gọi, con nói một, hai câu. Không được gọi thì con nói không câu nào. Trung tâm tốt hơn một chút vì lớp nhỏ hơn, nhưng thời gian vẫn thường chia cho luyện đề, ngữ pháp, từ vựng.

Cộng lại một năm học, số phút con thật sự nói tiếng Anh thành câu có thể chỉ vài giờ. Hơn một nghìn giờ học, nhưng có khi chưa tới ba mươi giờ nói. Đó là lý do.

Vì sao lớp học lại thiên về đọc, viết, thi

Không phải trường hay trung tâm cố tình bỏ phần nói. Có ba lý do thực tế:

1. Nói khó chấm điểm hàng loạt. Một bài trắc nghiệm chấm được 35 bài trong nửa giờ. Nghe 35 em nói thì mất cả buổi.
2. Kỳ thi quyết định việc dạy. Bài thi chuyển cấp, thi học kỳ chủ yếu kiểm tra đọc, viết, ngữ pháp. Lớp học đi theo bài thi.
3. Lớp đông không có chỗ cho nói. Muốn mỗi em nói nhiều thì phải chia nhóm nhỏ, mà chia nhóm 35 em trong phòng học chật thì ồn và khó quản.

Hiểu điều này giúp bố mẹ bớt trách con, cũng bớt trách thầy cô. Vấn đề là cấu trúc, không phải con người.

Cái giá nếu để yên

Nhiều gia đình nghĩ "cứ học tiếp, lên cấp 3 tự khắc nói được". Thường không phải vậy. Khi để yên, có ba thứ xảy ra:

• Khoảng cách giữa hiểu và nói giãn rộng. Con đọc được bài khó hơn, nhưng vẫn nói ở mức "I'm fine, thank you". Càng hiểu nhiều, con càng thấy câu mình nói ra quá đơn giản so với điều mình nghĩ, và càng ngại nói.
• Nỗi ngại thành thói quen. Đứa trẻ né nói tiếng Anh vài năm sẽ quen né. Tới lúc cần, như phỏng vấn học bổng hay buổi thi nói, con phải gỡ cả kỹ năng lẫn thói quen.
• Chi phí tiếp tục chảy vào cùng một chỗ. Học thêm một khoá ngữ pháp nữa không chữa được thiếu giờ nói.

Bài ngộ nhận: lớn lên con tự khắc nói được tiếng Anh bàn kỹ vì sao "cứ để đó" hiếm khi hiệu quả.

Gỡ từng lớp

Vì nguyên nhân là thiếu giờ nói, cách gỡ là thêm giờ nói. Nhưng thêm đúng cách, theo thứ tự.

Lớp 1: đếm. Hỏi con một câu cụ thể: "Tuần này con nói tiếng Anh được mấy câu, với ai?" Đừng hỏi "con có học nói không", vì câu trả lời luôn là có.

Lớp 2: thêm giờ nói có mẫu. Trẻ đã quen học theo sách sẽ khó nói từ con số không. Bắt đầu bằng hoạt động có câu mẫu để đọc theo, rồi đổi vai. Việc đọc to câu mẫu tưởng đơn giản nhưng giúp miệng quen với âm và nhịp.

Lớp 3: bỏ mẫu dần. Sau khi đọc theo mẫu hai lượt, con trả lời lại câu hỏi ấy bằng chuyện thật của mình. Câu hỏi "What do you usually eat for breakfast?" giờ không còn câu mẫu, con phải nói về bát phở hay ổ bánh mì của chính con.

Lớp 4: nói với nhiều người. Nói với một người quen mãi thì dễ, nhưng khi gặp người mới con lại khựng. Đổi bạn luyện giúp con quen với giọng và câu hỏi khác nhau.

Lớp 5: giữ nhịp. Hai buổi ngắn mỗi tuần tốt hơn một buổi dài mỗi tháng.

Các bài học trong NEMO SPEAK được xếp theo đúng trình tự lớp 2 và lớp 3: đọc theo mẫu, đổi vai, ẩn mẫu và nói theo đời thật, đổi vai, rồi chia sẻ điều thú vị nghe được. Bài luyện nói theo cặp: con nói nhiều hơn ngồi nghe mô tả kỹ.

Dấu hiệu lớp gỡ đã có tác dụng

Sau khoảng một tháng luyện đều, bố mẹ có thể để ý:

• Con trả lời câu hỏi đơn giản nhanh hơn, không im lâu.
• Câu trả lời của con dài ra: từ "Yes, I like it" thành "Yes, I like it because my dad often cooks it on Sunday".
• Con tự nhắc một cụm từ vừa học trong một câu nói tiếng Việt, kiểu "hôm nay con học được câu 'it depends'".

Không cần những dấu hiệu lớn như nói chuyện với người nước ngoài. Những thay đổi nhỏ này đã là bằng chứng giờ nói đang làm việc.

Câu hỏi bố mẹ hay hỏi thêm

"Vậy có nên cho con nghỉ trung tâm cũ không?" Không nhất thiết. Nếu trung tâm cũ giúp con đọc, viết, ngữ pháp tốt, cứ giữ. Chỉ cần thêm, hoặc đổi một phần thời gian, sang giờ nói.

"Con đã lớn, bắt đầu nói bây giờ có muộn không?" Không muộn. Nền đọc hiểu con đã có là lợi thế. Học sinh lớn hơn thường tiến nhanh hơn khi bắt đầu luyện nói, vì có sẵn từ và ngữ pháp để dùng.

"Cho con xem phim tiếng Anh nhiều có thay được không?" Xem phim giúp nghe, và nghe tốt giúp nói. Nhưng xem phim không cho con phút mở miệng. Nó là bổ sung, không phải thay thế.

"Bao lâu thì thấy khác?" Mỗi trẻ mỗi khác, nhưng những dấu hiệu nhỏ ở phần trên thường xuất hiện sau vài tuần luyện đều. Nói trôi một chủ đề quen có khi cần vài tháng.

Điều bố mẹ nên nhớ

Con học tiếng Anh nhiều năm mà không nói được không có nghĩa những năm ấy vô ích. Từ vựng, ngữ pháp, khả năng nghe hiểu con tích được là nền rất tốt. Chỉ thiếu một mảnh: giờ nói. Thêm đúng mảnh ấy, nền cũ sẽ bắt đầu được dùng.

Muốn xem toàn bộ con đường từ chỗ hiểu nguyên nhân tới chọn lớp, theo dõi tiến bộ, anh chị có thể đọc hướng dẫn giúp con nói được tiếng Anh. Nếu con đang chuẩn bị thi, trang IELTS Speaking Part 1 cho thấy những câu hỏi đời thường mà bài thi dùng để mở đầu.