Bố mẹ không biết tiếng Anh dạy con nói thế nào cho đúng

"Tôi học tiếng Nga hồi phổ thông, tiếng Anh thì chỉ biết 'hello', 'thank you'. Con hỏi bài là tôi chịu." Chú Hùng (nhân vật minh hoạ), bố của một cậu bé lớp 6, nói câu đó với vẻ hơi ngượng. Chú lo rằng vì mình không biết tiếng Anh, con sẽ thiệt so với những bạn có bố mẹ nói tiếng Anh ở nhà.

Nếu anh chị cũng đang mang nỗi lo ấy, bài này viết cho anh chị. Nó không khuyên anh chị đi học tiếng Anh cho kịp con. Nó chỉ ra rằng phần lớn việc giúp con nói được không đòi hỏi bố mẹ biết tiếng Anh, và liệt kê cụ thể những việc anh chị làm được ngay từ tuần này.

Nỗi sợ gồm những gì

Khi bố mẹ nói "tôi không biết tiếng Anh nên không giúp con được", thường có ba nỗi lo nhỏ bên trong:

• Không kèm bài được: con hỏi nghĩa từ, hỏi ngữ pháp, bố mẹ không trả lời được.
• Không kiểm tra được: không biết con nói đúng hay sai, không biết lớp dạy tốt hay không.
• Không làm gương được: nhà khác bố mẹ nói tiếng Anh với con mỗi ngày, nhà mình thì không.

Hãy xem từng nỗi lo có cơ sở đến đâu.

Phần có cơ sở và phần không

Kèm bài: đúng là bố mẹ không làm được, nhưng đó không phải việc chính. Với kỹ năng nói, kèm bài không có nhiều tác dụng. Con không nói được không phải vì thiếu người giải thích ngữ pháp, mà vì thiếu giờ nói. Việc giải thích là của giáo viên và tài liệu.

Kiểm tra: bố mẹ kiểm được nhiều hơn mình nghĩ. Không cần biết câu con nói đúng hay sai. Chỉ cần nghe: con nói liền hay ngắt quãng, câu dài hay ngắn, con có dừng lâu không. Những điều ấy nghe được bằng tai của bất kỳ ai.

Làm gương: có một phần đúng. Trẻ có bố mẹ nói tiếng Anh ở nhà có thêm giờ nghe và nói. Nhưng nhiều trẻ như vậy vẫn không nói được vì bố mẹ nói, con nghe, con trả lời bằng tiếng Việt. Thứ con cần là chỗ để chính con nói, và chỗ ấy có thể nằm ngoài nhà.

Ô có ảnh hưởng lớn nhất lại là ô không cần tiếng Anh. Đó là tin tốt cho chú Hùng và cho anh chị.

Việc 1: giữ lịch

Nói là kỹ năng cần nhịp đều. Một đứa trẻ luyện hai buổi mỗi tuần suốt ba tháng thường tiến hơn một đứa trẻ học dồn mười buổi trong hai tuần rồi nghỉ. Người giữ nhịp ấy, với học sinh cấp 2, cấp 3, thường là bố mẹ.

Giữ lịch cụ thể là:

• Ghi giờ học vào lịch chung của gia đình, như giờ đi làm của bố mẹ.
• Nhắc con trước giờ học 15 phút, để con kịp mở máy, đeo tai nghe.
• Không xếp việc khác đè lên: ăn giỗ, đi siêu thị, học thêm môn khác.
• Nếu buổi học qua Zoom, giữ một góc yên tĩnh cho con trong 90 phút ấy.

Việc này nghe nhỏ, nhưng lý do số một khiến học sinh bỏ lớp nói giữa chừng là lịch bị chen, không phải con chán.

Việc 2: hỏi con kể lại, bằng tiếng Việt

Sau mỗi buổi học, hỏi con vài câu, bằng tiếng Việt:

• "Hôm nay chủ đề gì?"
• "Bạn cặp của con là ai? Bạn ấy kể gì?"
• "Có câu nào con thấy hay không? Nói thử cho mẹ nghe."
• "Có lúc nào con bí không? Lúc đó con làm gì?"

Kể lại có hai tác dụng. Một, con nhớ lại những gì đã nói, và câu tiếng Anh đi thêm một vòng trong đầu con. Hai, bố mẹ biết con có thật sự tham gia không. Một đứa trẻ nói được nhiều trong buổi học thường có nhiều chuyện để kể.

Câu hỏi thứ ba, "nói thử cho mẹ nghe", là câu duy nhất có tiếng Anh, và bố mẹ không cần hiểu hết. Chỉ cần nghe con nói và gật đầu.

Việc 3: khen đúng chỗ

Khen là việc bố mẹ nào cũng làm, nhưng khen đúng chỗ thì ít hơn. Với việc nói tiếng Anh, có ba chỗ đáng khen:

Khen đúng chỗ là khen hành động cụ thể con kiểm soát được: đi học đều, nói dài hơn, dám hỏi lại. Không khen năng khiếu ("con giỏi"), vì khi con gặp khó, con sẽ nghĩ mình hết giỏi.

Anh chị để ý: không có câu khen nào đòi hỏi bố mẹ biết tiếng Anh.

Việc 4 (nếu muốn): học cùng con một chút

Đây là việc tuỳ chọn. Một số bố mẹ thấy vui khi nhờ con dạy mình một câu tiếng Anh mỗi ngày. Con đóng vai thầy, bố mẹ đóng vai trò. Việc này đảo vai, làm con thấy mình có giá trị, và con phải nói to, rõ để bố mẹ nhắc lại được.

Nếu anh chị ngại, bỏ qua việc này hoàn toàn được. Ba việc đầu đã đủ.

Chọn chỗ luyện không cần bố mẹ kèm

Vì bố mẹ không kèm được phần nói, chỗ luyện cần tự vận hành được. Một buổi luyện tốt với gia đình không biết tiếng Anh thường có câu mẫu và gợi ý tiếng Việt để con tự bám, có bạn cặp để con nói mà không cần người lớn ngồi cạnh, và có ghi nhận buổi đã học để bố mẹ theo dõi.

Ví dụ, trong NEMO SPEAK, mỗi bài có câu trả lời mẫu và gợi ý tiếng Việt để trả lời theo đời thật, và khi con luyện xong một bài cùng bạn thì hệ thống ghi nhận cho cả hai người và cộng thời gian luyện. Bố mẹ không cần nghe hiểu cả buổi để biết con đã luyện.

Để có thêm việc cụ thể ở nhà, bố mẹ đọc ba việc nhỏ bố mẹ làm ở nhà để con nói nhiều hơn. Để biết cách đo tiến bộ bằng tai của mình, đọc theo dõi con tiến bộ khi nói tiếng Anh. Trang Speak together cho phụ huynh mô tả kỹ hơn một buổi luyện theo cặp.

Những việc bố mẹ không cần làm

Để bớt áp lực, đây là danh sách những việc bố mẹ không biết tiếng Anh không cần làm:

• Không cần kiểm tra ngữ pháp trong câu con nói. Việc ấy của lớp học.
• Không cần tự học tiếng Anh cho kịp con. Nếu anh chị muốn học cho bản thân thì rất tốt, nhưng đó không phải điều kiện để giúp con.
• Không cần ngồi cạnh con suốt buổi học online. Có bố mẹ ngồi cạnh, nhiều trẻ nói ít hơn.
• Không cần mua thêm sách, app, thẻ từ vựng mỗi khi thấy con chưa tiến. Thứ con thiếu thường là phút nói, không phải tài liệu.
• Không cần so sánh với nhà khác có bố mẹ nói tiếng Anh giỏi. Nhiều trẻ trong những nhà đó vẫn không nói được, vì bố mẹ nói còn con thì nghe.

Bỏ những việc này ra, danh sách còn lại rất ngắn: giữ lịch, hỏi con kể lại, khen đúng chỗ. Ngắn, nhưng làm đều trong nhiều tháng thì tạo khác biệt lớn.

Điều quan trọng hơn tiếng Anh của bố mẹ

Chú Hùng sau này kể lại: việc chú làm nhiều nhất là hỏi con sau mỗi buổi học "hôm nay bạn cặp kể gì". Có hôm con kể về một bạn ở Đà Nẵng nuôi ba con mèo, có hôm kể về một bạn thích nấu ăn. Chú không hiểu câu tiếng Anh nào, nhưng chú biết con đã nói, và con biết bố quan tâm. Với việc giúp con nói, đó là phần bố mẹ làm tốt nhất, và nó không cần một chữ tiếng Anh nào.