Lợi ích khi con giỏi tiếng Anh giao tiếp trong vài năm tới

Anh Tuấn (nhân vật minh hoạ) có con trai đang lớp 9. Anh đồng ý rằng con nên nói được tiếng Anh, nhưng khi vợ đề nghị cho con học thêm một lớp nói, anh hỏi lại một câu rất thật: "Nói được thì được cái gì cụ thể? Thi vào 10 có thi nói đâu."

Câu hỏi ấy xứng đáng được trả lời nghiêm túc, không phải bằng những câu chung chung về hội nhập. Bài này liệt kê những dịp cụ thể trong ba đến năm năm tới mà một học sinh nói được tiếng Anh sẽ khác một học sinh chỉ đọc hiểu được, cái khác ấy trông như thế nào, và đo nó bằng gì. Không có lời hứa nào về đỗ hay trượt, vì không ai hứa được điều đó một cách trung thực.

Những dịp thật trong vài năm tới

Hãy nghĩ về con đường của một học sinh từ lớp 8 tới năm nhất đại học. Có ít nhất năm loại dịp mà nói tiếng Anh tạo ra khác biệt.

Giao lưu, câu lạc bộ ở trường

Nhiều trường cấp 2, cấp 3 có buổi giao lưu với tình nguyện viên nước ngoài, câu lạc bộ tiếng Anh, cuộc thi hùng biện. Học sinh nói được sẽ tham gia, được chọn làm người dẫn, được giao việc. Học sinh không nói được thường đứng ngoài. Dịp nhỏ, nhưng là nơi con tích những trải nghiệm đầu tiên.

Trại hè, chương trình trao đổi

Các chương trình trại hè quốc tế hay trao đổi học sinh thường có vòng phỏng vấn ngắn bằng tiếng Anh. Và khi đã đi, con sống vài tuần trong môi trường chỉ có tiếng Anh. Một đứa trẻ nói được sẽ kết bạn, hỏi han, tận dụng chuyến đi. Một đứa trẻ chỉ đọc hiểu được thường mất tuần đầu để thu mình.

Bài thi có phần nói

Nếu con thi IELTS, phần Speaking là một buổi nói trực tiếp với giám khảo, cho điểm riêng. Trang IELTS Speaking mô tả ba phần của bài thi. Học sinh luyện nói đều từ sớm vào phòng thi với phản xạ đã có sẵn, chỉ cần luyện thêm dạng câu hỏi. Học sinh chỉ luyện đề thì phải xây phản xạ trong vài tháng cuối, rất vất vả.

Phỏng vấn học bổng, tuyển sinh

Một số học bổng và chương trình tuyển sinh có vòng phỏng vấn bằng tiếng Anh. Ở đây, cái được không chỉ là "nói đúng" mà là "nói được mình là ai": kể được một trải nghiệm, giải thích được vì sao mình chọn ngành. Học sinh có hồ sơ tốt mà không nói ra được đang để phí hồ sơ ấy.

Học nhóm và thuyết trình ở đại học

Ngay cả khi con học đại học ở Việt Nam, nhiều chương trình có môn giảng bằng tiếng Anh, bài thuyết trình nhóm, buổi làm việc với giảng viên khách mời. Con nói được sẽ tham gia thảo luận thay vì chỉ ngồi ghi chép.

Cái được trông như thế nào

Nói "con có lợi thế" thì mơ hồ. Đây là vài cảnh cụ thể để bố mẹ hình dung sự khác biệt:

Điểm khác lớn nhất nằm ở câu hỏi phụ. Trong mọi buổi phỏng vấn, mọi cuộc trò chuyện, câu hỏi thứ hai thường là câu không đoán trước được. Học sinh đã quen trả lời theo đời thật của mình xử lý được câu ấy. Học sinh chỉ thuộc bài thì không.

Đo cái được bằng gì

Bố mẹ không cần chờ tới kỳ phỏng vấn học bổng mới biết con có đang tiến tới cái được hay không. Một vài thước đo trung gian:

• Con nói liền được bao lâu về một chủ đề quen: 20 giây, 45 giây, rồi một phút.
• Con có trả lời được câu hỏi phụ không: hỏi "Why?" sau câu trả lời đầu của con, xem con nói tiếp được không.
• Con có chủ động dùng tiếng Anh ở dịp nhỏ không: xin tham gia câu lạc bộ, nói chuyện với khách du lịch.

Bài theo dõi con tiến bộ khi nói tiếng Anh hướng dẫn cách ghi lại những thước đo này.

Cái được nhỏ hơn, đến sớm hơn

Những dịp lớn ở trên cách hiện tại vài năm. Nhưng có những cái được nhỏ hơn, đến ngay trong vài tháng đầu luyện nói, mà bố mẹ dễ bỏ qua.

Con nghe tiếng Anh tốt hơn. Khi đã tự nói một câu nhiều lần, con nhận ra câu ấy nhanh hơn khi nghe người khác nói. Nhiều học sinh kể rằng sau vài tháng luyện nói, xem video tiếng Anh không cần phụ đề dễ hơn hẳn. Lý do đơn giản: tai nhận ra thứ miệng đã quen.

Con viết tự nhiên hơn. Học sinh chỉ học qua sách thường viết những câu đúng nhưng cứng. Học sinh đã nói nhiều hay viết câu gần với cách người ta nói, ngắn gọn, rõ ý. Điều này có ích cả trong bài luận ở trường.

Con dùng tiếng Anh như một công cụ, không phải một môn học. Đây là thay đổi khó đo nhất nhưng đáng giá nhất. Khi con thấy tiếng Anh dùng được để kể chuyện, hỏi han, làm quen, con bắt đầu tự tìm cách dùng nó: đọc bình luận trên diễn đàn game, xem hướng dẫn nấu ăn, nhắn tin với bạn quen ở một trại hè. Mỗi lần như vậy là thêm giờ tiếng Anh mà bố mẹ không phải trả tiền.

Con bớt sợ những dịp lạ. Một đứa trẻ đã quen nói với bạn cặp mới mỗi buổi sẽ bớt run khi phải nói với người lạ, dù bằng tiếng Anh hay tiếng Việt. Phần này có bài riêng: tự tin nói tiếng Anh giúp con tự tin ở chỗ khác.

Những cái được nhỏ này là lý do bố mẹ không cần chờ tới kỳ phỏng vấn mới thấy khoản đầu tư có ý nghĩa.

Những gì bài này không hứa

Để công bằng với anh Tuấn và với mọi bố mẹ đang cân nhắc chi phí:

• Nói được tiếng Anh không bảo đảm con đỗ học bổng. Học bổng xét nhiều thứ: học lực, hoạt động, bài luận.
• Nói được không thay cho điểm thi vào 10 hay thi tốt nghiệp. Hai việc song song, không loại trừ nhau.
• Luyện nói không cho kết quả trong vài tuần. Cái được nói ở trên là cái được sau vài tháng tới vài năm luyện đều.

Điều bài này dám nói là: khi những dịp ấy đến, học sinh đã luyện nói đều sẽ dùng được cơ hội, học sinh chưa luyện thì phải chuẩn bị gấp, và cơ hội đôi khi không chờ.

Đường ngắn nhất tới cái được

Không có đường tắt, nhưng có đường ngắn hơn. Nó gồm ba thứ: bắt đầu sớm hơn dịp cần (tốt nhất trước một, hai năm), luyện với chủ đề đời thường trước rồi mới tới chủ đề khó, và giữ nhịp hằng tuần. Một học sinh lớp 9 dành hai buổi mỗi tuần luyện nói về gia đình, trường học, sở thích, kỳ nghỉ, thì tới lớp 11 đã có nền để luyện cho phỏng vấn hay bài thi.

Nếu anh chị đang cân nhắc lúc nào nên bắt đầu, bài khi nào nên cho con học lớp nói tiếng Anh riêng giúp chọn thời điểm theo tuổi và lịch học chính của con. Còn nếu muốn biết con cần bao nhiêu phút nói mỗi tuần để có tiến bộ thấy được, hãy đọc con cần bao nhiêu thời gian nói tiếng Anh thật mỗi tuần.

Trở lại câu hỏi của anh Tuấn: thi vào 10 không thi nói, đúng. Nhưng những dịp sau kỳ thi ấy thì có. Và kỹ năng nói không xây được trong một mùa hè.