Điểm tiếng Anh cao nhưng không giao tiếp được: điểm đo cái gì

Bảng điểm học kỳ của Minh (nhân vật minh hoạ), lớp 10, môn tiếng Anh: 9,2. Cả nhà vui. Tuần sau, lớp của Minh có buổi giao lưu với một nhóm sinh viên tình nguyện người Canada. Cô chủ nhiệm kể lại với mẹ Minh: em ngồi cuối phòng, cả buổi nói đúng một câu "My name is Minh". Mẹ Minh bối rối: điểm 9 mà sao lại thế?

Không có gì sai trong chuyện này. Bảng điểm không nói dối, nó chỉ đo một thứ khác với thứ bố mẹ tưởng. Bài này giúp anh chị đọc bảng điểm tiếng Anh của con cho đúng: nó cho biết gì, không cho biết gì, và làm sao để biết phần còn thiếu.

Nỗi đau cụ thể: hai con số không khớp

Đây là nỗi đau khó chịu hơn chuyện "con học mãi không giỏi". Khi con điểm thấp, bố mẹ biết phải làm gì. Khi con điểm cao mà không nói được, bố mẹ không biết nên tin con số nào. Nhiều gia đình rơi vào một trong hai phản ứng:

• Tin điểm, bỏ qua chuyện nói: "Con giỏi mà, chỉ là ngại thôi, lớn lên sẽ nói."
• Mất niềm tin vào điểm: "Điểm ấy chẳng có nghĩa gì, học ở trường vô ích."

Cả hai đều lệch. Điểm cao là thật, nó có nghĩa. Nó chỉ không phủ hết.

Một bài kiểm tra tiếng Anh trên lớp đo gì

Hãy nhìn vào một đề kiểm tra học kỳ điển hình ở cấp 2, cấp 3. Thường có các phần: chọn đáp án đúng về ngữ pháp và từ vựng, phát âm và trọng âm (chọn từ có phần gạch chân phát âm khác), đọc hiểu một đoạn văn, viết lại câu, đôi khi viết một đoạn ngắn. Một số trường có phần nói, nhưng thường chiếm tỷ trọng nhỏ và kiểm tra dạng giới thiệu bản thân đã chuẩn bị trước.

Nhìn cột bên trái: tất cả đều là kỹ năng nhận ra hoặc tạo ra khi có thời gian. Con thấy bốn đáp án, chọn một. Con có mười phút, viết năm câu. Nói thì khác: không có đáp án để chọn, không có mười phút. Người hỏi xong là con phải trả lời trong hai, ba giây.

Vì sao điểm cao và nói kém đi được cùng nhau

Một học sinh giỏi làm bài kiểm tra thường có ba thế mạnh: chăm, cẩn thận, và giỏi nhận ra quy tắc. Ba thế mạnh đó giúp điểm cao. Nhưng chính sự cẩn thận lại có thể cản nói.

Học sinh quen được thưởng khi đúng và bị trừ điểm khi sai sẽ có xu hướng không nói gì khi chưa chắc câu mình đúng. Trong bài kiểm tra, đó là chiến lược tốt: không chắc thì kiểm lại. Trong hội thoại, đó là chiến lược tệ: kiểm lại xong thì người kia đã chuyển sang chuyện khác.

Nói cách khác, điểm cao có khi đi kèm một thói quen "chưa chắc thì im", và chính thói quen ấy làm con nói kém. Đây không phải lỗi tính cách, đây là con đã học rất giỏi luật chơi của lớp học.

Cái giá nếu chỉ nhìn điểm

Khi bố mẹ chỉ nhìn bảng điểm, có ba chuyện dễ xảy ra:

1. Lựa chọn lớp học thêm lệch. Con điểm cao thì gia đình cho học tiếp lớp nâng cao ngữ pháp, luyện đề chuyên. Giờ nói vẫn không có thêm. Bài chỉ cho con học ngữ pháp và luyện đề: thiếu phần nói bàn kỹ lỗi chọn lớp này.
2. Khoảng cách bị phát hiện muộn. Thường lộ ra ở một dịp quan trọng: vòng phỏng vấn học bổng, buổi thi nói, chuyến trao đổi học sinh. Lúc đó thời gian chuẩn bị còn rất ngắn.
3. Con tự thấy mình "giả". Học sinh điểm cao mà không nói được đôi khi ngầm nghĩ mình giỏi giả, và càng ngại để lộ.

Cách bố mẹ đo phần còn thiếu

Bố mẹ không cần một bài thi chuẩn để biết con nói ở mức nào. Hãy thử bài kiểm tra ba phút tại nhà, không báo trước, không có giấy.

• Hỏi con, bằng tiếng Anh nếu anh chị hỏi được, hoặc nhờ con tự đọc câu hỏi trên màn hình: "Tell me about your best friend."
• Ghi âm bằng điện thoại.
• Nghe lại cùng con. Không chấm đúng sai. Chỉ đếm hai thứ: con nói được bao nhiêu câu, và có chỗ nào im lâu hơn ba giây.

Nếu con nói được năm, sáu câu và ít khoảng im dài, khoảng cách giữa điểm và nói không lớn. Nếu con nói một, hai câu rồi dừng, khoảng cách là thật và cần được lấp.

Đây là đo lần đầu. Làm lại mỗi tháng với câu hỏi khác thì anh chị có một đường tiến bộ. Bài theo dõi con tiến bộ khi nói tiếng Anh hướng dẫn chi tiết.

Lấp khoảng cách mà không phá thế mạnh

Con điểm cao có lợi thế lớn: nền từ vựng và ngữ pháp đã có. Việc còn lại không phải học lại từ đầu mà là tập lấy những gì đã biết ra nhanh hơn. Ba nguyên tắc:

Tách nói khỏi chấm điểm. Chỗ luyện nói nên là chỗ con được sai mà không mất gì. Một buổi luyện theo cặp, nơi hai bạn cùng trình độ hỏi đáp nhau, không có ai cầm bút đỏ, thường giúp học sinh "cẩn thận" bắt đầu mở miệng.

Bắt đầu bằng chủ đề quen. Con điểm cao dễ bị đưa ngay lên chủ đề khó cho xứng trình độ. Đừng vội. Nói trôi về bữa sáng hôm nay khó hơn con tưởng, và là bước đầu cần thiết.

Nói ý trước, sửa lỗi sau. Khen con khi con nói được ý, kể cả khi câu có lỗi. Sửa lỗi để dành cho lúc khác, chọn một, hai lỗi lặp lại nhiều nhất.

Nói chuyện với con về khoảng cách này

Một học sinh điểm cao thường nhạy cảm khi bị chỉ ra điểm yếu. Nếu bố mẹ nói "con điểm cao mà không nói được, phí quá", con sẽ nghe như một lời chê, và càng né nói để giữ hình ảnh học sinh giỏi.

Cách nói tốt hơn là đặt khoảng cách ấy như một bước tiếp theo, không phải một thất bại: "Con đọc và làm bài giỏi rồi. Giờ là lúc con dùng những gì con biết để nói. Cái đó khác, nên lúc đầu sẽ thấy lạ, ai cũng vậy."

Cũng nên nói trước với con: khi mới luyện nói, con sẽ thấy mình kém hơn khi làm bài, vì câu nói ra đơn giản hơn, có lỗi hơn. Đó không phải con đang tụt lùi, mà con đang học một kỹ năng mới. Học sinh giỏi hay quen cảm giác luôn đúng, nên cần được chuẩn bị cho cảm giác sai trong giai đoạn đầu.

Nếu con đồng ý thử, hãy để con chọn chủ đề đầu tiên. Một chủ đề con thích, như trò chơi, thể thao, món ăn, sẽ giúp con có nhiều ý để nói và quên bớt nỗi lo về lỗi.

Đọc lại bảng điểm

Lần tới nhận bảng điểm tiếng Anh của con, anh chị hãy đọc nó như một nửa bức tranh. Con số 9 cho biết con hiểu tiếng Anh tốt. Còn con có dùng được tiếng Anh để nói hay không, bảng điểm không trả lời, và anh chị phải tự hỏi.

Nếu con có ý định thi IELTS sau này, phần nói trong bài thi là phần có người nghe trực tiếp và cho điểm riêng, anh chị có thể xem trang IELTS Speaking để hình dung. Ngay cả học sinh giỏi làm đề cũng thường cần luyện riêng cho phần này.