Con ngại nói tiếng Anh dù hiểu: bố mẹ nên nói gì, tránh gì

"Nói thử một câu tiếng Anh cho bác nghe nào." Bác của Linh (nhân vật minh hoạ) vừa đi công tác nước ngoài về, háo hức muốn nghe cháu nói. Linh, 12 tuổi, học tiếng Anh khá, đỏ mặt, cúi xuống, lí nhí "con không biết". Mẹ Linh cười xoà cho qua, nhưng trong lòng hơi thất vọng: con hiểu hết mà, sao không chịu nói?

Nhiều bố mẹ đã chứng kiến đúng cảnh ấy. Cái ngại của con không phải chuyện nhỏ, và cũng không tự biến mất khi con lớn. Nhưng nó gỡ được, và bố mẹ là người có ảnh hưởng lớn tới việc nó to lên hay nhỏ đi. Bài này nói về tâm lý của con: cái ngại từ đâu ra, bố mẹ nói câu gì thì con ngại thêm, câu gì giúp con bớt ngại.

Cái ngại trông như thế nào

Trẻ ngại nói tiếng Anh thường có một số biểu hiện:

• Hiểu câu hỏi, nhưng trả lời bằng tiếng Việt.
• Nói được khi ở một mình với cô giáo, im lặng khi có bạn hoặc người nhà nghe.
• Nói rất nhỏ, nói nhanh cho xong.
• Nói được khi đọc theo giấy, im khi phải tự nghĩ câu.
• Cười trừ, hoặc bảo "con quên rồi".

Điểm chung là con có chữ trong đầu nhưng không muốn để người khác nghe thấy mình nói. Đây là vấn đề về cảm giác an toàn, không phải về kiến thức.

Cái ngại từ đâu ra

Có ba nguồn chính, thường chồng lên nhau.

Nỗi sợ bị đánh giá. Tuổi 10 đến 16 là tuổi con rất nhạy với ánh mắt người khác, đặc biệt là bạn bè cùng tuổi. Nói một câu tiếng Anh sai trước lớp, bị một bạn nhại lại, có thể đủ để con im cả năm.

Kinh nghiệm bị sửa lỗi công khai. Nếu mỗi lần con nói, người lớn lập tức chỉ ra lỗi ("không phải 'he go', là 'he goes'"), con học được một bài: nói là để bị sửa. Tránh bị sửa thì tránh nói.

Khoảng cách giữa điều muốn nói và điều nói được. Con 13 tuổi nghĩ những ý khá phức tạp, nhưng tiếng Anh nói ra chỉ ở mức câu đơn giản. Nói ra nghe "trẻ con" so với suy nghĩ của mình, nên con thấy xấu hổ.

Vòng này là lý do "cứ để từ từ" ít khi hiệu quả. Không có gì từ bên ngoài chen vào thì vòng cứ quay.

Những câu bố mẹ nên tránh

Phần lớn những câu dưới đây xuất phát từ ý tốt. Nhưng với một đứa trẻ đang ngại, chúng thường có tác dụng ngược.

• "Nói thử một câu cho mọi người nghe đi." Biến tiếng Anh thành màn trình diễn. Con sợ nhất là bị nhìn khi nói, và câu này tạo đúng khung cảnh đó.
• "Học bao nhiêu năm mà không nói được à?" Con nghe ra: mình kém, và tiền bố mẹ bỏ ra là phí. Không ai muốn nói sau câu ấy.
• "Sai rồi, phải nói là..." ngay sau khi con vừa nói xong. Sửa lỗi không sai, nhưng sửa ngay lúc con vừa lấy hết can đảm thì con chỉ nhớ cảm giác bị sửa.
• "Em con/bạn con nói giỏi thế kia kìa." So sánh làm con thấy mình đang thi, mà con đang thua.
• "Có gì đâu mà ngại." Với con, có rất nhiều thứ. Câu này bảo con rằng cảm giác của con là vô lý.

Bài ép con nói tiếng Anh trước người lạ: sai lầm hay gặp đi sâu vào câu đầu tiên, vì nó phổ biến nhất.

Những câu nên nói thay

"Hôm nay con học chủ đề gì?" Hỏi bằng tiếng Việt, về nội dung, không đòi con nói tiếng Anh. Khi con kể, có khi con tự chèn một, hai câu tiếng Anh vào. Đừng làm to chuyện, chỉ gật đầu.

"Ý con nói bố hiểu rồi." Khen ý, không khen hay chê ngữ pháp. Con học được rằng nói là để người kia hiểu, và mình đã làm được.

"Con nói được nhiều hơn tháng trước." Khen đúng tiến bộ cụ thể, so với chính con, không so với ai.

"Mẹ hiểu, lúc đầu ai cũng ngại." Công nhận cảm giác. Nếu bố mẹ có kỷ niệm ngại ngùng khi học ngoại ngữ, kể cho con nghe.

Chỗ để con nói mà không có khán giả

Lời nói của bố mẹ giúp con không ngại thêm. Nhưng để cái ngại nhỏ đi, con cần một chỗ luyện mà cảm giác bị đánh giá thấp nhất. Chỗ ấy thường có ba đặc điểm:

1. Ít người nghe. Hai người với nhau dễ hơn một lớp 30 người.
2. Người nghe cùng trình độ. Nói với một bạn cũng đang vấp dễ hơn nói với người nói giỏi hơn mình nhiều.
3. Có câu để bám lúc đầu. Được đọc theo câu mẫu trước khi phải tự nói giúp con không bị trống.

Các buổi Speak together của NEMO SPEAK được dựng quanh đúng ba điều này: phòng hai người, bạn cặp cùng chủ đề, lượt đầu đọc theo mẫu rồi mới tới lượt nói theo đời thật. Bố mẹ có thể đọc thêm ở trang Speak together cho phụ huynh.

Bao lâu thì con bớt ngại

Không có con số chung, và bố mẹ nên cẩn thận với bất kỳ nơi nào hứa "hai tuần hết ngại". Điều có thể nói là: cái ngại giảm theo số lần con nói mà không có chuyện gì xấu xảy ra. Mỗi buổi con nói được vài lượt, không bị cười, không bị sửa công khai, là một lần vòng ngại bị chặn.

Dấu hiệu đầu tiên thường nhỏ: con nói to hơn một chút, con tự hỏi lại bạn cặp một câu, con kể về bạn cặp ở bữa tối. Khi thấy những dấu hiệu ấy, bố mẹ biết hướng đi đang đúng.

Khi bố mẹ cũng từng ngại

Nhiều bố mẹ nhận ra, khi đọc tới đây, rằng mình cũng từng như con. Hồi đi học, mình cũng im lặng trong giờ tiếng Anh, cũng sợ bị gọi lên bảng. Có người tới giờ vẫn ngại nói tiếng Anh ở chỗ làm.

Đây là một điều nên chia sẻ với con. Không phải để than, mà để con biết cảm giác của con có tên, có người hiểu, và không phải lỗi của con. Một câu như "Hồi xưa bố cũng sợ nói lắm, cô gọi lên là run" có thể làm con thấy nhẹ hơn mười lời động viên.

Nếu bố mẹ đang tự luyện tiếng Anh, dù chỉ một ít, cho con thấy cả những lần mình vấp. Nhờ con sửa một từ bố mẹ phát âm sai. Khi con thấy người lớn cũng sai và không sao, con bớt coi việc sai là chuyện lớn.

Cái ngại thường truyền qua gia đình không phải bằng lời mà bằng thái độ: nhà nào coi sai là xấu hổ, con nhà ấy sẽ sợ sai. Nhà nào coi sai là bình thường, con sẽ dám thử hơn.

Nếu con vẫn không muốn đi học nói

Đôi khi con từ chối thẳng. Đừng ép ngay. Hỏi con điều gì làm con không muốn: sợ bạn lạ, sợ giáo viên, hay từng có một buổi tệ? Thường có một chuyện cụ thể. Một buổi học thử ngắn, bố mẹ hứa trước là "không thích thì thôi", giúp con thử mà không thấy bị nhốt. Cách quan sát buổi thử có trong bài cho con học thử lớp nói trước khi đăng ký.

Cái ngại của con là thật, và đáng được tôn trọng. Việc của bố mẹ không phải là xoá nó bằng một câu động viên, mà là tạo đủ những lần nói an toàn để nó tự nhỏ đi.