Đánh giá con nói tiếng Anh tiến bộ thế nào, không cần giỏi

Sau ba tháng cho con đi học nói, anh Đức (nhân vật minh hoạ) hỏi con: "Con thấy có tiến bộ không?" Con đáp: "Chắc có." Anh hỏi giáo viên, giáo viên bảo: "Bé tiến bộ nhiều." Anh vẫn không yên tâm, vì cả hai câu trả lời đều là cảm giác. Anh muốn một thứ gì đó nhìn thấy được, nghe thấy được, mà không cần anh phải giỏi tiếng Anh mới đánh giá được.

Bài này đưa ra ba thước đo như vậy. Mỗi thước đo có cách làm, thời điểm đo, cách đọc con số, và những chỗ con số dễ gây hiểu lầm. Không có band điểm, không có bài test chuẩn, chỉ có những thứ bố mẹ tự làm ở nhà.

Vì sao điểm trên lớp không dùng được

Trước khi vào ba thước đo, cần gạt ra một thứ: điểm kiểm tra tiếng Anh trên lớp. Điểm ấy chủ yếu đo đọc, viết, ngữ pháp. Con có thể nói tiến bộ rõ mà điểm không đổi, hoặc điểm tăng mà nói đứng yên. Dùng điểm để theo dõi nói là dùng thước đo sai.

Thước đo 1: số buổi đã học đều

Cách làm. Đếm số buổi luyện nói con đã tham gia trong tháng. Ghi lại mỗi tháng.

Vì sao nó quan trọng. Đây là thước đo đầu vào, không phải kết quả. Nhưng với kỹ năng nói, đầu vào đều đặn gần như là điều kiện cần của tiến bộ. Con học đủ tám buổi mỗi tháng trong ba tháng sẽ có nền khác hẳn con học mười hai buổi rồi nghỉ hai tháng.

Cách đọc. So số buổi thực học với số buổi dự kiến. Nếu dưới 75%, hãy tìm lý do trước khi đánh giá lớp có hiệu quả không. Nhiều khi con không tiến vì không đi học đều, không phải vì lớp kém.

Một số lớp có ghi nhận sẵn: khi con luyện xong một bài cùng bạn, hệ thống ghi nhận cho cả hai và cộng thời gian luyện. Nếu lớp của con có tính năng này, bố mẹ đỡ phải tự đếm.

Chỗ dễ hiểu lầm. Số buổi nhiều không có nghĩa là tiến bộ nhiều, nếu trong buổi con không nói. Thước đo này cần đi cùng hai thước đo dưới.

Thước đo 2: con có tự kể lại được không

Cách làm. Sau mỗi buổi học, hỏi con bằng tiếng Việt: "Hôm nay chủ đề gì? Bạn cặp kể gì?" Ghi lại một dòng trong sổ hoặc ghi chú điện thoại: con kể được nhiều hay ít, có nhắc câu tiếng Anh nào không.

Vì sao nó quan trọng. Một đứa trẻ đã nói và nghe thật trong buổi học sẽ có chuyện để kể. Một đứa trẻ ngồi im sẽ không nhớ gì. Việc con kể lại được là dấu hiệu gián tiếp nhưng khá đáng tin về mức tham gia.

Cách đọc. Để ý xu hướng qua vài tuần:

Chỗ dễ hiểu lầm. Trẻ trầm tính có thể ít kể dù học tốt. Nếu con vốn ít nói ở nhà, đừng so con với trẻ khác, chỉ so con tuần này với con tuần trước.

Thước đo 3: ghi âm so tháng này với tháng trước

Đây là thước đo mạnh nhất, vì nó đo thẳng kết quả: con nói.

Cách làm.

1. Chọn năm câu hỏi đời thường, cố định. Ví dụ: "Tell me about your family." "What do you do at the weekend?" "What's your favourite food? Why?" "Describe your school." "What are your plans for the summer?"
2. Đầu mỗi tháng, chọn một câu trong năm câu (xoay vòng), hỏi con, ghi âm câu trả lời. Không báo trước, không cho con chuẩn bị, không đọc giấy.
3. Lưu file theo tháng.
4. Mỗi ba tháng, nghe lại câu trả lời cho cùng một câu hỏi ở hai thời điểm.

Cách đọc mà không cần giỏi tiếng Anh. Bố mẹ không cần biết câu đúng hay sai. Chỉ cần đo ba thứ ai cũng đo được:

• Độ dài: con nói được bao nhiêu giây trước khi dừng hẳn?
• Số câu: đếm số lần con dừng giọng như hết một câu.
• Khoảng im: có bao nhiêu chỗ im lâu hơn ba giây?

Nếu độ dài tăng và khoảng im giảm, con đang tiến bộ, dù câu vẫn còn lỗi. Đó là điều quan trọng nhất ở giai đoạn đầu.

Chỗ dễ hiểu lầm. Nói dài hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn, nếu con lặp đi lặp lại một ý. Nghe thêm: con có nói được ý mới không, có lý do, có ví dụ không. Bố mẹ nghe tiếng Việt xen giữa, như "ờ, cái đó gọi là gì nhỉ", thì cũng đừng lo, đó là dấu hiệu con đang cố diễn đạt, không phải dấu hiệu tụt lùi.

Đo khi nào

• Số buổi: cuối mỗi tháng.
• Kể lại: sau mỗi buổi, ghi một dòng.
• Ghi âm: đầu mỗi tháng, so sánh mỗi ba tháng.

Đừng đo quá dày. Kỹ năng nói tiến theo tháng, không theo ngày. Ghi âm mỗi tuần rồi so sẽ thấy lên xuống thất thường và làm cả bố mẹ lẫn con nản.

Con số nào gây hiểu lầm

Số từ vựng mới học. Con học thêm 50 từ mỗi tuần nghe ấn tượng, nhưng không nói gì về việc con dùng được bao nhiêu từ khi nói.

Điểm phát âm trên app. App chấm phát âm từng từ khi con đọc to. Hữu ích cho phát âm, nhưng không đo khả năng tự nói.

Nhận xét chung của giáo viên. "Bé tiến bộ nhiều" có thể đúng, nhưng là cảm nhận. Hãy hỏi giáo viên một câu cụ thể: "Con có điểm nào khác so với tháng đầu?"

Chia sẻ kết quả đo với con

Đo là để biết, nhưng cũng là để con thấy mình tiến. Nhiều bố mẹ đo cẩn thận mà giữ kết quả cho riêng mình, và bỏ lỡ tác dụng lớn nhất của việc đo.

Mỗi ba tháng, ngồi cùng con nghe hai bản ghi âm. Không bình luận gì trước, để con tự nghe. Phần lớn trẻ sẽ tự nhận ra: "Hồi đó con nói ngắn thế à." Đó là lúc con thấy công sức của mình có kết quả, và thường là động lực mạnh nhất để tiếp tục.

Nếu con ngại nghe giọng mình, điều khá phổ biến ở tuổi teen, đừng ép. Bố mẹ có thể chỉ nói con số: "Tháng đầu con nói được khoảng hai mươi giây, giờ gần một phút." Con số đơn giản ấy cũng đủ.

Tránh dùng kết quả đo để trách. "Ba tháng mà chỉ tăng có thế" biến việc đo thành một bài kiểm tra, và lần sau con sẽ không muốn ghi âm nữa.

Khi con số không tăng

Nếu sau ba tháng bản ghi âm không khác mấy, đừng vội kết luận lớp kém. Kiểm theo thứ tự: con có đi học đều không (thước đo 1)? Con có tham gia thật không (thước đo 2)? Nếu cả hai đều ổn mà ghi âm vẫn không đổi, đó là lúc xem lại cách luyện. Bài con cần bao nhiêu thời gian nói tiếng Anh thật mỗi tuần giúp kiểm con có đủ phút nói không.

Cách đo trong bài này bổ sung cho ba việc nhỏ bố mẹ làm ở nhà để con nói nhiều hơn, vì góc ghi âm cuối tuần ở đó cũng chính là nguồn dữ liệu cho thước đo 3. Và nếu con sắp thi, năm câu hỏi đời thường ở trên cũng là kiểu câu hỏi trong IELTS Speaking Part 1.

Anh Đức sau này nói lại: file ghi âm tháng đầu và tháng thứ tư của con, nghe liền nhau, thuyết phục anh hơn mọi lời nhận xét. Anh không hiểu hết con nói gì. Nhưng anh nghe được con nói lâu hơn, ít dừng hơn, và giọng thoải mái hơn. Với một bố mẹ không giỏi tiếng Anh, thế là đủ.