Khi nào cho con học tiếng Anh giao tiếp riêng: theo tuổi và lịch

Năm nào cũng vậy, cứ tới tháng 8, tháng 9, nhà chị Lan (nhân vật minh hoạ) lại bàn một chuyện: có nên cho con học thêm một lớp nói tiếng Anh không. Năm lớp 5, bố bảo "còn nhỏ, để sau". Năm lớp 7, mẹ bảo "năm nay học nặng, để sang năm". Năm lớp 9, cả nhà đồng ý "thi vào 10 xong đã". Giờ con lớp 10, vẫn chưa bắt đầu, và vẫn không nói được.

Không có thời điểm hoàn hảo. Nhưng có những thời điểm hợp hơn, và có những lý do chờ thật sự hợp lý, khác với những lý do chỉ là trì hoãn. Bài này giúp gia đình quyết định: bắt đầu ngay, hay chờ, và nếu chờ thì chờ tới khi nào.

Quyết định thật sự là gì

Câu hỏi không phải "có nên học nói không". Gần như mọi học sinh đều cần nói được tiếng Anh ở một lúc nào đó. Câu hỏi là: bắt đầu một lớp nói riêng vào lúc nào thì con được lợi nhiều nhất và gia đình tốn ít công sức nhất.

Có ba nhánh:

1. Bắt đầu ngay.
2. Chờ một mốc cụ thể (sau kỳ thi, sau khi con đạt một mức đọc hiểu).
3. Chưa cần lớp riêng, tạm thời luyện ở nhà.

Ba biến số quyết định

Biến số 1: trình độ đọc hiểu

Luyện nói hiệu quả nhất khi con đã có một nền tối thiểu: hiểu được câu hỏi đơn giản như "What do you like to eat?", biết khoảng vài trăm từ thông dụng, đọc được câu mẫu. Nếu chưa có nền này, con sẽ mất phần lớn thời gian lớp nói để hiểu câu hỏi, và thấy nản.

Nếu con đã có nền, đọc hiểu được đoạn văn ngắn, làm bài trên lớp ổn, thì đây là lúc tốt để bắt đầu. Nền đã có, chỉ chờ được dùng. Chờ thêm không làm nền dày thêm cho việc nói, chỉ làm khoảng cách giữa hiểu và nói giãn ra.

Với các bài nói mở đầu nhắm band 4.0-5.5, như các bài đầu của NEMO SPEAK, nền cần có là mức hiểu câu hỏi đời thường. Không cần đã giỏi.

Biến số 2: tuổi

Tuổi quyết định hình thức học hợp nhất hơn là quyết định có học hay không.

• Dưới 10 tuổi. Trẻ học tốt qua chơi, hát, nghe nhiều. Lớp nói theo khuôn hỏi đáp có câu hỏi viết sẵn có thể quá khô với tuổi này. Một lớp online 90 phút cũng khó giữ tập trung.
• Khoảng 11 tới 14 tuổi. Con đọc được câu hỏi, ngồi được một buổi dài, và đang ở tuổi rất nhạy với ánh mắt bạn bè. Đây là tuổi mà một chỗ luyện ít khán giả, như phòng hai người, đặc biệt có ích.
• Từ 15 tuổi trở lên. Con có mục tiêu rõ hơn: thi IELTS, phỏng vấn học bổng, trao đổi học sinh. Luyện nói nền càng sớm càng tốt, vì thời gian tới các mốc ấy không còn nhiều.

Biến số 3: lịch học chính

Đây là biến số mà nhiều gia đình dùng làm lý do chờ. Nó có cơ sở, nhưng thường bị dùng quá mức.

Một buổi luyện nói hiệu quả cần con tỉnh táo và có mặt đều. Nếu lịch của con đã kín tới mức mọi buổi tối đều có học thêm, thêm lớp nói sẽ làm con mệt và bỏ giữa chừng. Trong trường hợp này, bắt đầu không phải là thêm, mà là đổi: bớt một buổi khác để có chỗ cho buổi nói. Bài chỉ cho con học ngữ pháp và luyện đề: thiếu phần nói gợi ý đổi buổi nào.

Khi nào nên bắt đầu ngay

Bắt đầu ngay khi:

• Con đã đọc hiểu câu hỏi đơn giản, nhưng khi được hỏi thì im.
• Con 11 tuổi trở lên và ngồi học online được.
• Có một mốc cần nói trong vòng một hai năm tới: thi IELTS, trại hè, phỏng vấn.
• Con có dấu hiệu bắt đầu né các dịp dùng tiếng Anh. Chờ thêm thì thói quen né sẽ chắc hơn.

Khi nào chờ là hợp lý

Chờ có lý do chính đáng khi:

• Con chưa có nền. Củng cố đọc hiểu, từ vựng vài tháng rồi bắt đầu sẽ đỡ nản.
• Con quá nhỏ cho hình thức lớp. Một bé 7 tuổi hợp với hoạt động vui hơn là buổi hỏi đáp 90 phút.
• Gia đình đang có biến động lớn: chuyển nhà, chuyển trường. Bắt đầu một thói quen mới lúc này dễ đứt.
• Kỳ thi quan trọng còn vài tuần. Thêm lớp mới ngay trước kỳ thi làm con căng thẳng. Chờ qua kỳ thi rồi bắt đầu là hợp lý, miễn là có ngày bắt đầu cụ thể.

Lý do chờ nghe hợp lý nhưng thường là trì hoãn

• "Năm sau đỡ bận hơn." Năm sau hiếm khi đỡ bận hơn.
• "Để con lớn thêm chút, tự giác hơn." Con lớn thêm cũng ngại hơn.
• "Học xong ngữ pháp đã." Ngữ pháp không bao giờ học xong.
• "Lớn lên tự nói được." Bài ngộ nhận: lớn lên con tự khắc nói được tiếng Anh giải thích vì sao điều này hiếm khi đúng.

Dấu hiệu nhận ra trì hoãn: lý do chờ không gắn với một mốc cụ thể. "Chờ qua kỳ thi giữa tháng 6" là kế hoạch. "Chờ khi nào rảnh" là trì hoãn.

Câu hỏi giúp gia đình chọn

Ngồi cùng nhau, trả lời năm câu:

1. Con đã hiểu được câu hỏi tiếng Anh đơn giản chưa?
2. Con có ngồi học online 90 phút được không?
3. Tuần này có buổi nào có thể đổi thành buổi nói không?
4. Trong hai năm tới, con có dịp nào cần nói tiếng Anh không?
5. Nếu chờ, chờ tới ngày cụ thể nào?

Nếu ba câu đầu là "có", gia đình đã sẵn sàng. Câu 5 chỉ cần khi quyết định chờ, và câu trả lời phải là một ngày trên lịch.

Nếu đã lỡ muộn

Nhiều gia đình đọc tới đây và nghĩ: con đã lớp 11, lớp 12, có phải đã quá muộn không? Không. Muộn hơn thì khó hơn một chút, không phải hết cơ hội.

Học sinh lớn tuổi hơn có vài lợi thế: nền đọc hiểu dày hơn, tự giác hơn, và thường có một mục tiêu rõ ràng làm động lực. Điều cần thay đổi là kỳ vọng về tốc độ. Nếu còn sáu tháng tới buổi phỏng vấn, con có thể từ chỗ im lặng tới chỗ trả lời được câu hỏi quen thuộc một cách trôi chảy, nhưng khó tới mức nói trôi mọi chủ đề.

Với học sinh bắt đầu muộn, nên dồn tần suất hơn: hai buổi mỗi tuần thay vì một, cộng thêm việc tự nói ở nhà. Và nên tập trung vào chủ đề gần với dịp sắp tới, thay vì đi dàn trải.

Điều quan trọng nhất: bắt đầu ngay tuần này, không chờ thêm lý do nào nữa.

Bắt đầu nhẹ nhàng

Bắt đầu không có nghĩa là cam kết một khoá dài ngay. Hãy bắt đầu bằng một, hai buổi học thử để xem con có hợp không. Ví dụ, NEMO SPEAK 1 gồm 3 bài đầu và 2 buổi miễn phí, đủ để thấy con có nói không trước khi quyết định tiếp. Cách quan sát buổi thử có trong cho con học thử lớp nói trước khi đăng ký.

Nếu anh chị muốn nhìn lại toàn bộ con đường trước khi quyết định, hướng dẫn giúp con nói được tiếng Anh là điểm bắt đầu. Và với học sinh đang hướng tới IELTS, trang IELTS Speaking giúp ước lượng còn bao nhiêu thời gian để xây kỹ năng này trước kỳ thi.

Nhà chị Lan cuối cùng đã bắt đầu vào năm lớp 10. Không muộn. Nhưng nếu nhìn lại, chị nói, năm lớp 7 là lúc con đã có đủ nền và lịch còn chỗ. Lý do chờ năm ấy, "học nặng", hoá ra năm nào cũng có.