Dành cho phụ huynh: giúp con nói được tiếng Anh
Giúp con tự tin: khi dám nói tiếng Anh lan sang chỗ khác
Tự tin nói tiếng Anh thường lan sang việc dám phát biểu, dám hỏi, dám làm quen. Bài giải thích cơ chế lan ấy, dấu hiệu nhận ra, và điều bố mẹ không nên kỳ vọng.
NEMO SPEAK · · 6 phút đọc
Cô giáo chủ nhiệm của Bảo (nhân vật minh hoạ), lớp 7, gọi điện cho mẹ em vào cuối học kỳ. Không phải để phàn nàn. Cô kể rằng dạo này Bảo hay giơ tay hỏi lại khi chưa hiểu bài toán, điều mà hồi đầu năm em gần như không bao giờ làm. Mẹ Bảo nghĩ mãi mới ra một chuyện đã thay đổi trong mấy tháng: từ đầu học kỳ, Bảo đi học nói tiếng Anh theo cặp hai buổi mỗi tuần.
Không ai dám khẳng định lớp nói là lý do duy nhất. Nhưng câu chuyện kiểu này đủ phổ biến để đáng bàn. Bài này nói về cái được ngoài tiếng Anh: vì sao một đứa trẻ tập dám nói bằng ngoại ngữ đôi khi cũng dám nói hơn ở những chỗ khác, dấu hiệu nào cho thấy điều đó đang xảy ra, và giới hạn của nó.
Tự tin không phải là một khối
Bố mẹ hay nói "con tôi thiếu tự tin" như thể tự tin là một khối, có hoặc không. Thực ra nó gồm nhiều mảnh nhỏ, mỗi mảnh gắn với một loại việc:
- Tự tin phát biểu trước lớp.
- Tự tin hỏi khi chưa hiểu.
- Tự tin làm quen người mới.
- Tự tin khi làm việc mình chưa giỏi.
- Tự tin khi bị sai trước mặt người khác.
Nói tiếng Anh khi chưa giỏi chạm vào ba mảnh cuối cùng cùng lúc. Con phải làm một việc mình chưa giỏi, trước một người khác, và chắc chắn sẽ có lúc sai. Đó là lý do nó khó, và cũng là lý do luyện nó có thể có ích ở chỗ khác.
Cơ chế lan: vì sao dám nói tiếng Anh lại lan sang việc khác
Có ba cơ chế, đều dễ hiểu với bố mẹ.
Con quen với cảm giác "chưa chắc mà vẫn nói". Trong một buổi luyện nói, con nói hàng chục câu mà không chắc câu nào cũng đúng. Sau vài chục buổi, cảm giác ấy bớt đáng sợ. Khi ở lớp toán con chưa hiểu, cảm giác "chưa chắc" quen thuộc hơn, và giơ tay hỏi bớt khó.
Con có bằng chứng là sai cũng không sao. Mỗi lần con nói sai mà bạn cặp vẫn hiểu, vẫn trả lời tiếp, là một bằng chứng nhỏ. Nhiều bằng chứng nhỏ thay đổi niềm tin "sai là xấu hổ".
Con tập hỏi, không chỉ trả lời. Trong luyện theo cặp, con đóng cả vai người hỏi. Việc chủ động đặt câu hỏi cho người khác, dù bằng tiếng Anh, là một kỹ năng xã hội dùng được ở mọi nơi.
Khác với "tự tin vì giỏi"
Cần phân biệt hai kiểu tự tin. Kiểu thứ nhất đến từ việc giỏi: con giỏi toán nên tự tin ở lớp toán. Kiểu thứ hai đến từ việc quen làm điều khó: con không cần giỏi mà vẫn dám thử.
Luyện nói tiếng Anh ở giai đoạn đầu nuôi kiểu thứ hai. Con không giỏi, nhưng vẫn nói. Kiểu tự tin này có giá trị lâu dài hơn, vì cuộc đời sẽ đặt con vào rất nhiều việc con chưa giỏi: môn học mới, trường mới, công việc đầu tiên.
Dấu hiệu nhận ra cái được đang đến
Bố mẹ không cần công cụ đo đặc biệt. Chỉ cần để ý những thay đổi nhỏ trong vài tháng:
- Con kể về bạn cặp luyện nói ở bữa tối, như kể về một người bạn mới.
- Con nói "để con hỏi" thay vì "mẹ hỏi giúp con" khi cần hỏi người lạ, kể cả bằng tiếng Việt.
- Giáo viên các môn khác nhận xét con phát biểu nhiều hơn.
- Con dám đăng ký một hoạt động trước đây con né: thi hùng biện, làm lớp phó, tham gia câu lạc bộ.
Không phải trẻ nào cũng có đủ những dấu hiệu này, và thứ tự mỗi trẻ mỗi khác. Nhưng khi thấy một hai dấu hiệu, bố mẹ nên ghi nhận và khen, đúng như khen tiến bộ tiếng Anh.
Bố mẹ làm gì để cái được lan nhanh hơn
Cái được sẽ lan chậm nếu ở nhà con vẫn bị đặt vào khung "sai là bị trách". Ba việc nhỏ giúp nó lan:
- Khen việc dám thử, không chỉ khen kết quả. "Con dám giơ tay hỏi à? Hay quá" có sức nặng hơn "con được 9 điểm à? Giỏi".
- Kể chuyện mình từng sai. Bố mẹ kể một lần mình nói sai, làm sai, và chuyện ấy không sao. Con cần thấy người lớn cũng sai.
- Giao cho con những việc nhỏ cần mở lời. Gọi món ở quán, hỏi đường, hỏi nhân viên cửa hàng. Bằng tiếng Việt cũng được. Đó là bài tập tự tin trong đời thường.
Ba việc cụ thể hơn để con nói tiếng Anh ở nhà có trong bài ba việc nhỏ bố mẹ làm ở nhà để con nói nhiều hơn.
Điều bố mẹ không nên kỳ vọng
Để giữ đúng thực tế:
- Luyện nói tiếng Anh không chữa được lo âu xã hội thật sự. Nếu con có dấu hiệu lo âu nặng, sợ đến trường, mất ngủ, hãy tìm chuyên gia tâm lý.
- Cái được về tự tin không đến ngay. Nó thường thấy sau vài tháng, không phải vài buổi.
- Không phải trẻ nào cũng hướng ngoại lên. Một đứa trẻ trầm tính có thể vẫn trầm tính, nhưng khi cần nói thì dám nói. Đó đã là cái được lớn.
Một ví dụ về sự lan
Nhân vật minh hoạ: Hân, 13 tuổi, học lớp 8. Đầu năm, Hân gần như không nói trong giờ nào ngoài giờ ra chơi. Mẹ Hân cho em đi luyện nói tiếng Anh theo cặp hai buổi mỗi tuần, với ý định đơn giản là cải thiện tiếng Anh.
Tháng đầu, Hân chủ yếu đọc theo câu mẫu, nói nhỏ. Tháng thứ hai, em bắt đầu hỏi lại bạn cặp khi không nghe rõ: "Sorry, can you say that again?" Câu này em học trong một bài, và dùng tới mức thành phản xạ.
Tháng thứ ba, cô giáo dạy văn nhận xét Hân bắt đầu hỏi lại khi chưa hiểu đề bài. Mẹ Hân hỏi em sao dạo này dám hỏi, em trả lời: "Ở lớp nói, không hiểu thì hỏi lại, có sao đâu." Câu trả lời ấy cho thấy cơ chế: một hành vi được luyện hàng chục lần ở một chỗ an toàn đã đi theo em sang chỗ khác.
Không phải mọi đứa trẻ đều như Hân, và không ai hứa được kết quả này. Nhưng khi nó xảy ra, bố mẹ nên nhận ra và nói với con, để con thấy chính mình đã thay đổi.
Chọn chỗ luyện nuôi được tự tin
Không phải chỗ luyện nói nào cũng nuôi tự tin. Một lớp nơi con bị gọi lên nói trước 30 bạn rồi bị sửa lỗi công khai có thể làm con thu mình hơn. Chỗ luyện nuôi tự tin thường có: ít người nghe, bạn cùng trình độ, có câu mẫu để bám lúc đầu, và con được đóng cả hai vai hỏi và trả lời.
Một buổi Speak together của NEMO SPEAK dựng đúng khung ấy: phòng hai người qua Zoom, A hỏi B đáp rồi đổi, sau đó đổi sang một bạn cặp mới. Bố mẹ có thể xem mô tả ở luyện nói theo cặp: con nói nhiều hơn ngồi nghe, hoặc trang Speak together cho phụ huynh.
Quay lại chuyện của Bảo: điều mẹ em ghi nhận không phải điểm tiếng Anh, mà là một cánh tay giơ lên trong giờ toán. Với nhiều gia đình, đó mới là cái được đáng giá nhất.
