Dạy con nói tiếng Anh tại nhà: ba việc nhỏ mỗi tuần

Bữa tối nhà chị Thảo (nhân vật minh hoạ) thường diễn ra như mọi nhà: ai nấy cắm mặt vào bát, con hỏi xin xem điện thoại, bố hỏi điểm kiểm tra. Một hôm, chị thử hỏi con gái lớp 7 một câu bằng tiếng Anh vụng về của mình: "What did you eat at school today?" Con ngẩn ra, rồi bật cười, rồi trả lời: "Rice and... fish. And soup. The soup was bad." Cả nhà cười. Từ hôm đó, câu hỏi tiếng Anh ở bữa tối thành một trò chơi nhỏ.

Việc dạy con nói tiếng Anh ở nhà không cần giáo trình, không cần bố mẹ nói giỏi, và không cần một tiếng mỗi ngày. Bài này đưa ra ba việc nhỏ, mỗi việc mất vài phút, bổ sung cho lớp học chứ không thay thế. Với mỗi việc, bài nói cách làm, ví dụ cụ thể, và những chỗ dễ làm hỏng.

Nhà không thay được lớp, nhưng lấp được khoảng trống

Trước hết cần nói rõ giới hạn. Ở nhà, con chỉ có thêm vài phút nói mỗi ngày, và người nghe là bố mẹ, không phải bạn cùng tuổi hay giáo viên. Nhà không thay được một buổi luyện đều đặn với nhiều lượt hỏi đáp.

Nhưng nhà làm được một việc lớp không làm được: nối tiếng Anh vào đời sống thật hằng ngày. Trong lớp, tiếng Anh là môn học. Ở bữa tối, tiếng Anh là cách hỏi con hôm nay ăn gì. Sự chuyển đổi nhỏ ấy làm con thấy tiếng Anh dùng được, không chỉ để thi.

Việc 1: một câu hỏi tiếng Anh mỗi ngày

Cách làm. Mỗi ngày, vào một thời điểm cố định (bữa tối, trên xe đưa đi học, trước giờ ngủ), bố mẹ hỏi con đúng một câu tiếng Anh đơn giản. Con trả lời bằng tiếng Anh, càng dài càng tốt, nhưng một câu cũng được.

Chọn câu hỏi. Câu hỏi về đời sống thật trong ngày, không phải câu hỏi kiểm tra kiến thức. Một danh sách để bố mẹ bắt đầu:

• What did you eat for lunch?
• Who did you sit with today?
• What was the best part of your day?
• What are you going to do this weekend?
• What's your favourite app right now? Why?

Bố mẹ không nói được tiếng Anh thì có thể viết câu hỏi lên một tờ giấy dán tủ lạnh, hoặc nhờ con đọc câu hỏi của ngày hôm đó. Con vừa đọc câu hỏi vừa trả lời, không sao cả.

Chỗ dễ làm hỏng. Biến câu hỏi thành bài kiểm tra: sau khi con trả lời, bố mẹ sửa lỗi ngữ pháp. Đừng làm vậy. Hãy phản hồi nội dung: "Canh dở à? Mai con mang canh ở nhà đi." Con sẽ thấy câu mình nói được hiểu, và muốn nói tiếp.

Việc 2: cho con kể lại buổi học

Cách làm. Sau mỗi buổi học nói, dành 5 phút để con kể lại. Phần lớn bằng tiếng Việt, xen một hai câu tiếng Anh.

Nhiều bố mẹ bỏ qua bước này vì nghĩ "con học xong rồi, để con nghỉ". Nhưng kể lại là cách rẻ nhất để con nhớ lâu hơn những gì vừa nói. Một câu tiếng Anh con dùng trong buổi học, nếu được nhắc lại lần nữa trong ngày, sẽ bám chắc hơn nhiều so với để đó tới buổi sau.

Câu hỏi gợi ý. Bắt đầu rộng, rồi hẹp dần:

1. "Hôm nay chủ đề gì?"
2. "Bạn cặp của con kể gì thú vị?"
3. "Có cụm từ nào con mới học không? Nói mẹ nghe."
4. "Con dùng cụm đó trong câu nào?"

Câu 2 đặc biệt tốt nếu buổi học của con có phần chia sẻ điều thú vị thu được từ bạn cặp, như cách các buổi Speak together kết thúc. Con vừa kể lại cho bạn cặp trong buổi học, giờ kể lại cho bố mẹ, tức là cùng một nội dung được nói lần thứ hai.

Chỗ dễ làm hỏng. Hỏi kiểu tra khảo ("con có học chăm không?", "sao con không nói nhiều hơn?"). Câu hỏi nên tò mò về nội dung, không phải đánh giá thái độ.

Việc 3: góc ghi âm cuối tuần

Cách làm. Mỗi cuối tuần, con chọn một chủ đề của tuần (thường là chủ đề vừa học ở lớp), ghi âm mình nói về nó trong khoảng một phút bằng điện thoại. Không đọc giấy. Lưu lại theo ngày.

Vì sao ghi âm. Ghi âm có hai tác dụng. Một, con có một mục tiêu nhỏ, rõ ràng: nói liền một phút. Hai, sau vài tuần, con và bố mẹ nghe lại bản đầu tiên và bản mới nhất, và thấy khác biệt bằng tai. Không có gì động viên hơn nghe chính mình tiến bộ.

Bảng trên là ví dụ minh hoạ, mỗi trẻ tiến một kiểu, nhưng hướng thay đổi thường như vậy.

Chỗ dễ làm hỏng. Bắt con nghe lại và chỉ ra lỗi. Nghe lại để thấy tiến bộ, không phải để bắt lỗi. Nếu con muốn tự sửa, để con tự làm.

Làm cả ba việc mất bao lâu

Khoảng nửa giờ mỗi tuần, chia nhỏ ra. Con thêm được vài chục lần mở miệng nói tiếng Anh, và bố mẹ có dữ liệu thật về tiến bộ của con.

Những việc không nên làm ở nhà

Để ba việc trên có tác dụng, cũng có vài việc nên tránh:

• Không bắt con nói tiếng Anh trước khách. Việc ở nhà là việc riêng của gia đình. Biến nó thành màn trình diễn là mất cảm giác an toàn. Bài ép con nói tiếng Anh trước người lạ giải thích vì sao.
• Không quy định "cả nhà chỉ nói tiếng Anh" cả buổi tối. Nghe thì hay nhưng khó duy trì, và nếu bố mẹ không nói được, con sẽ thấy gượng. Nhỏ và đều tốt hơn to và bỏ giữa chừng.
• Không so sánh bản ghi âm của con với anh chị em hay con nhà khác. So với chính con tuần trước là đủ.

Nếu con không hợp tác

Có những ngày con mệt, không muốn trả lời câu hỏi tiếng Anh. Đừng ép. Bỏ qua một ngày không sao. Nếu con không hợp tác nhiều ngày liền, hỏi con bằng tiếng Việt: có phải câu hỏi chán quá không? Có khi chỉ cần để con tự chọn câu hỏi, hoặc đổi thời điểm, là con vui vẻ trở lại.

Với một số trẻ, đảo vai giúp nhiều: con hỏi, bố mẹ trả lời. Bố mẹ trả lời sai, con được sửa bố mẹ. Trẻ con rất thích được sửa người lớn.

Nhà là nửa còn lại của vòng luyện

Ba việc nhỏ này không làm con giỏi lên trong một tuần. Nhưng chúng nối những gì con học ở lớp vào đời sống, và cho bố mẹ một vai trò thật trong việc con nói, kể cả khi bố mẹ không nói được tiếng Anh. Nếu anh chị lo về phần ấy, bài bố mẹ không giỏi tiếng Anh thì giúp con thế nào nói kỹ hơn.

Muốn tìm thêm câu hỏi đời thường để hỏi con mỗi ngày, trang IELTS Speaking Part 1 có nhiều chủ đề quen thuộc mà học sinh nào cũng có chuyện để kể.