Ép con nói tiếng Anh trước người lạ: sai lầm nhiều nhà mắc

Hồ Gươm, một chiều thứ Bảy. Một nhóm khách du lịch phương Tây đang chụp ảnh. Một ông bố đẩy nhẹ vai cậu con trai tầm mười tuổi: "Ra hỏi các chú ấy từ đâu đến đi con. Nói tiếng Anh đi, học bao nhiêu rồi còn gì." Cậu bé đứng lùi lại, rồi lắc đầu. Ông bố đẩy thêm lần nữa. Cậu bé bước ra, lí nhí "Where are you from?", khách trả lời một tràng dài, cậu không nghe kịp, đứng im, rồi chạy về. Cả buổi chiều hôm đó cậu không nói gì.

Nhiều bố mẹ từng làm điều tương tự, với ý tốt: cho con cơ hội thực hành, cho con thấy tiếng Anh dùng được. Bài này nói vì sao cách ấy thường phản tác dụng, dấu hiệu cho thấy gia đình đang mắc lỗi này, và cách làm khác cho kết quả tốt hơn. Bài chỉ bàn về hành vi của bố mẹ, không bàn chuyện chọn lớp.

Sai lầm trông như thế nào

Ép con nói có nhiều dạng, không chỉ là đẩy con ra chỗ khách du lịch:

• "Con chào bác bằng tiếng Anh đi" khi có khách tới nhà.
• "Nói cho ông bà nghe con học được gì" trong bữa cơm ngày lễ.
• "Con đọc bài giới thiệu bản thân cho cô chú nghe."
• Quay video con nói tiếng Anh để đăng lên mạng, dù con không muốn.
• Ở nhà hàng, bảo con gọi món bằng tiếng Anh với nhân viên người Việt.

Điểm chung: con phải nói trước khán giả, theo yêu cầu của người lớn, không có chuẩn bị, và không có quyền từ chối.

Vì sao bố mẹ làm vậy

Hiểu được lý do giúp bố mẹ không tự trách mình, và dễ thay đổi hơn. Có ba lý do phổ biến:

1. Muốn con có cơ hội thực hành. Đúng hướng, nhưng sai cách.
2. Muốn thấy tiền học có kết quả. Sau vài năm đóng học phí, bố mẹ muốn nghe con nói, như một bằng chứng.
3. Tự hào về con. Muốn khoe con với họ hàng, bạn bè. Đây là cảm xúc rất tự nhiên.

Không lý do nào là xấu. Nhưng cả ba đều đặt nhu cầu của người lớn lên trước cảm giác của con trong khoảnh khắc ấy.

Vì sao nó phản tác dụng

Nó biến tiếng Anh thành màn biểu diễn. Khi nói trước khán giả theo yêu cầu, con không nói để giao tiếp mà để được đánh giá. Nỗi sợ bị đánh giá chính là thứ làm trẻ ngại nói. Ép con biểu diễn là tạo ra đúng hoàn cảnh con sợ nhất.

Nó thường kết thúc bằng thất bại. Với người nước ngoài, con chưa quen tốc độ, giọng, và câu hỏi lạ. Với khách trong nhà, con biết mọi người đang nhìn. Xác suất con vấp là cao. Và một lần vấp trước khán giả để lại dấu ấn lâu hơn mười lần nói tốt trong lớp.

Nó dạy con rằng tiếng Anh gắn với cảm giác bị ép. Sau vài lần, con sẽ né mọi dịp có thể bị yêu cầu nói: không ngồi cạnh bố mẹ khi có khách, không đi chơi phố cổ cùng gia đình.

Dấu hiệu gia đình đang mắc lỗi này

Bố mẹ có thể tự kiểm bằng vài câu hỏi:

• Lần gần nhất con nói tiếng Anh trước mặt bố mẹ là khi con tự muốn, hay khi bố mẹ yêu cầu?
• Khi có khách tới nhà, con có tìm cách lên phòng sớm không?
• Con có bao giờ nói "con không muốn đi chỗ đông người nước ngoài" không?
• Khi được hỏi "hôm nay học tiếng Anh thế nào", con có trả lời cụt lủn hoặc cáu không?

Nếu hai câu trở lên có câu trả lời đáng lo, có thể con đang né vì từng bị ép.

Cách làm thay

Mục đích của bố mẹ, cho con cơ hội dùng tiếng Anh thật, vẫn đúng. Chỉ cần đổi cách.

Chuẩn bị trước, cùng con. Trước chuyến đi chơi có nhiều khách nước ngoài, hỏi con: "Nếu gặp khách du lịch, con muốn thử hỏi họ câu gì không?" Nếu con muốn, cùng con chọn hai, ba câu: hỏi họ từ đâu tới, họ thích món gì ở Việt Nam. Con có kịch bản nhỏ, bớt lo.

Để con chọn lúc. Nói rõ: "Con muốn thì hỏi, không muốn thì thôi." Có khi con không hỏi lần này, nhưng lần sau tự đề nghị. Quyền từ chối làm con dám thử.

Không đứng xem. Nếu con ra hỏi, bố mẹ đứng xa một chút, không chăm chăm nhìn. Con nói với khách, không nói cho bố mẹ nghe.

Khen nỗ lực, không bình luận kết quả. Sau đó, chỉ nói: "Con dám hỏi à, hay đấy." Không nói "sao con không hỏi thêm", "sao con nói nhỏ thế".

Với khách trong nhà: đừng yêu cầu. Nếu con tự muốn nói, tốt. Nếu không, bố mẹ tự kể thay: "Con dạo này đang học nói theo cặp, vui lắm." Vậy là đủ để thể hiện tự hào mà con không bị đặt lên sân khấu.

Ví dụ trước và sau

Trước: khách tới nhà, mẹ gọi con từ trong phòng ra, "Con chào cô bằng tiếng Anh đi, cô làm ở công ty nước ngoài đấy." Con chào lí nhí, rồi lủi vào phòng.

Sau: trước khi khách tới, mẹ hỏi con: "Cô Lan làm ở công ty nước ngoài, cô ấy hay đi công tác. Con có muốn hỏi cô một câu tiếng Anh về chuyến đi của cô không? Không muốn cũng được." Con nghĩ một lúc, bảo "để con xem". Trong bữa ăn, lúc không khí thoải mái, con hỏi: "Where did you go last month?" Cô Lan trả lời chậm, rõ, cười. Con hỏi thêm một câu. Mẹ không nói gì, chỉ gắp thức ăn cho con.

Khác biệt không phải ở số câu con nói, mà ở chỗ con muốn nói, và kết thúc buổi tối với cảm giác thành công.

Chỗ luyện thật sự nằm ở đâu

Những dịp nói với người lạ là dịp tốt để con thử, nhưng không phải chỗ luyện chính. Con cần một chỗ luyện đều đặn, có nhiều lượt nói, ít khán giả, trước khi dùng tiếng Anh ở ngoài đời. Bài con ngại, không chịu nói tiếng Anh dù hiểu bàn về tâm lý này, còn ba việc nhỏ bố mẹ làm ở nhà để con nói nhiều hơn gợi ý cách tạo thêm dịp nói không áp lực.

Nếu muốn một chỗ luyện có đúng cảm giác "ít người nghe, nhiều lượt nói", bố mẹ có thể đọc về cách luyện theo cặp ở trang Speak together cho phụ huynh.

Nếu gia đình đã lỡ ép con nhiều lần

Nếu đọc tới đây anh chị nhận ra mình đã làm vậy nhiều lần, đừng tự trách. Việc sửa không khó, nhưng cần thời gian.

Nói với con. Một câu đơn giản: "Bố nghĩ lại, mấy lần trước bắt con nói trước khách là không hay. Từ giờ con muốn thì nói, không muốn thì thôi." Trẻ con nhớ rất lâu những lần người lớn nhận mình sai, và điều đó xây lại lòng tin.

Giữ lời. Lần tới có khách, không yêu cầu gì cả, kể cả khi rất muốn. Con cần thấy lời hứa được giữ vài lần trước khi tin.

Kiên nhẫn. Có thể vài tháng con mới chủ động nói tiếng Anh trước người khác. Trong thời gian đó, chỗ luyện an toàn bên ngoài nhà sẽ làm phần việc chính.

Đây là sai lầm sửa được, và sửa sớm thì dấu ấn còn nông.

Một điều để nhớ

Cậu bé ở Hồ Gươm không thiếu tiếng Anh. Cậu thiếu một lần được chọn có nói hay không. Lần tới, khi anh chị muốn con nói tiếng Anh với ai đó, hãy thử hỏi "con có muốn không" thay vì bảo "nói đi". Câu hỏi ấy nhỏ, nhưng nó đổi vai: con không còn là người biểu diễn, mà là người quyết định.