Trẻ tự nói được tiếng Anh khi lớn? Một ngộ nhận cần gỡ

"Cứ cho nó học đi, lên cấp 3, vào đại học, đi làm, tự khắc nói được." Câu này nghe ở rất nhiều bữa cơm gia đình, thường từ ông bà hoặc từ một người bố mẹ bận rộn. Nó mang một sự yên tâm dễ chịu: không cần làm gì đặc biệt, thời gian sẽ lo.

Bài này không nói câu ấy sai hoàn toàn. Nó xem vì sao người ta tin, bằng chứng nào cho thấy nó không đứng vững, và điều gì đúng hơn. Mục đích là để bố mẹ quyết định dựa trên cơ chế, không dựa trên hy vọng.

Niềm tin cụ thể là gì

Ngộ nhận này có vài biến thể:

• "Học đủ từ vựng và ngữ pháp thì tự nói được."
• "Trẻ con học ngôn ngữ nhanh, cứ để nó tiếp xúc là được."
• "Khi nào cần, như đi du học, đi làm, nó sẽ tự nói."
• "Tôi ngày xưa cũng không học nói, đi làm rồi cũng nói được."

Điểm chung: kỹ năng nói sẽ tự xuất hiện như một hệ quả phụ của việc học tiếng Anh nói chung, hoặc của việc lớn lên.

Vì sao người ta tin

Niềm tin này không vô cớ. Nó dựa trên một số quan sát có thật.

Trẻ nhỏ học tiếng mẹ đẻ mà không cần ai dạy nói. Đúng. Một em bé Việt Nam tự nói được tiếng Việt. Nhưng em bé ấy nghe tiếng Việt hàng nghìn giờ mỗi năm và có hàng nghìn lượt nói mỗi ngày, được người lớn đáp lại ngay. Đó là môi trường mà lớp tiếng Anh ba tiết một tuần không bao giờ tạo ra được.

Một số người lớn đi làm rồi tự nói được. Cũng đúng. Nhưng thường là những người rơi vào môi trường phải nói tiếng Anh mỗi ngày: làm cho công ty nước ngoài, sống ở nước ngoài. Họ đã luyện nói, chỉ là luyện một cách bắt buộc và muộn, thường với rất nhiều vất vả trong những tháng đầu.

Thấy con nhà hàng xóm tự nói được. Khi hỏi kỹ, thường là con nhà ấy có thêm một thứ gì đó: xem video tiếng Anh hằng ngày, chơi game với người nước ngoài, đi trại hè. Tức là có giờ nói mà bố mẹ không nhìn thấy.

Bằng chứng ngược

Bằng chứng mạnh nhất không cần tìm đâu xa: nhìn quanh những người lớn anh chị biết. Rất nhiều người học tiếng Anh từ lớp 3 tới hết đại học, mười mấy năm, đọc tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh được, nhưng không nói được. Nếu "học nhiều thì tự nói" đúng, nhóm người này đã không tồn tại. Có khi chính anh chị nằm trong nhóm ấy.

Bằng chứng thứ hai: kỹ năng nói và kỹ năng hiểu có thể lệch nhau rất xa. Một học sinh đọc hiểu tốt có thể nói chỉ ở mức chào hỏi. Nếu nói tự đến từ hiểu, hai kỹ năng này phải đi cùng nhau. Nhưng chúng không. Bài điểm tiếng Anh cao mà con không giao tiếp được phân tích khoảng lệch này.

Bằng chứng thứ ba: tuổi càng lớn, nói càng khó bắt đầu, không phải dễ hơn. Không phải vì não kém đi, mà vì nỗi ngại lớn lên. Một đứa trẻ 8 tuổi nói sai thấy bình thường. Một thiếu niên 15 tuổi nói sai thấy xấu hổ. Một người 25 tuổi trong buổi họp thấy mất mặt. Chờ lâu thì rào cản tâm lý cao lên.

Điều đúng hơn

Thay vì "lớn lên tự nói được", có một câu đúng hơn: nói là kỹ năng cần được luyện có chủ đích, và luyện sớm thì rẻ hơn luyện muộn.

"Có chủ đích" nghĩa là:

• Có thời gian dành riêng cho nói, không lẫn với giờ học đọc, viết.
• Có người để nói cùng và người ấy đáp lại.
• Có trình tự từ dễ tới khó: nói theo mẫu, rồi nói theo đời thật, rồi nói ý kiến.
• Có nhịp đều hằng tuần.

Mỗi nấc trên thang không tự đến. Chúng đến vì có người đã luyện qua nấc dưới.

Phần đúng trong ngộ nhận

Để công bằng, ngộ nhận này có một phần đúng: những gì con đã học không mất đi. Từ vựng, ngữ pháp, khả năng nghe là nền thật. Khi con bắt đầu luyện nói, nền ấy giúp con tiến nhanh hơn một người bắt đầu từ số không. Nền không tự thành nhà, nhưng không có nền thì xây rất khó.

Vì vậy, thông điệp không phải là "những năm học trước vô ích". Thông điệp là "những năm học trước đã chuẩn bị xong nền, giờ cần xây phần nói lên trên".

Một câu chuyện điển hình

Nhân vật minh hoạ: Khoa, học tiếng Anh từ lớp 2, đọc truyện tiếng Anh ngắn được từ lớp 6. Bố mẹ Khoa tin rằng con đọc giỏi như vậy thì nói sẽ đến sau. Suốt cấp 2, Khoa không tham gia hoạt động nói nào, cũng không ai thấy cần.

Lớp 11, Khoa nộp hồ sơ một chương trình trao đổi học sinh. Hồ sơ đẹp, bài luận tốt. Vòng phỏng vấn qua video mười phút. Câu hỏi đầu tiên, "Tell us about yourself", Khoa trả lời được vì đã chuẩn bị. Câu hỏi thứ hai, "Why do you think you'd fit in with a host family?", Khoa im gần mười giây, rồi nói hai câu ngắn và dừng. Khoa không trượt vì thiếu ý, em có rất nhiều ý bằng tiếng Việt. Em trượt vì chưa từng tập biến ý thành lời trong vài giây.

Sau đó Khoa bắt đầu luyện nói đều. Tới cuối lớp 12, em nói khá trôi. Nhưng chương trình trao đổi thì đã qua. Chuyện của Khoa không hiếm. Và điểm đáng tiếc không phải là em không có năng lực, mà là năng lực ấy được xây muộn hơn lúc cần một năm.

Cái giá của việc chờ

Nếu gia đình chọn chờ, cái giá thường lộ ra vào một dịp cụ thể: vòng phỏng vấn trại hè, buổi thi nói, tuần đầu ở trường đại học có lớp tiếng Anh. Lúc đó, con phải luyện gấp trong vài tuần một kỹ năng cần vài tháng. Căng thẳng, tốn kém, và kết quả thường không như mong muốn.

Chờ cũng có giá về tâm lý. Một học sinh im lặng suốt cấp 2 sẽ quen với hình ảnh "mình là người không nói được tiếng Anh". Gỡ hình ảnh ấy khó hơn gỡ một lỗ hổng kiến thức.

Bố mẹ có thể làm gì thay vì chờ

Không cần làm gì lớn. Bắt đầu bằng ba bước:

1. Hỏi con tuần này nói tiếng Anh được bao nhiêu phút. Nếu gần bằng không, đó là tín hiệu.
2. Tìm một chỗ luyện nói đều đặn, nơi con có nhiều lượt nói. Bài luyện nói theo cặp: con nói nhiều hơn ngồi nghe mô tả một cách như vậy.
3. Đặt một mục tiêu nhỏ trong ba tháng: con nói liền được một phút về một chủ đề quen.

Nếu anh chị chưa chắc đã đến lúc chưa, bài khi nào nên cho con học lớp nói tiếng Anh riêng giúp cân nhắc theo tuổi và lịch học. Và nếu con đang hướng tới IELTS, trang IELTS Speaking cho thấy bài thi đòi con nói gì, để thấy rằng kỹ năng ấy không thể chờ tới tuần trước kỳ thi mới có.

Thời gian không tự làm con nói được. Nhưng thời gian cộng với luyện đều thì có.