Sợ câu hỏi bất ngờ trong phỏng vấn tiếng Anh

Đêm trước buổi phỏng vấn thực tập ở một công ty nước ngoài, Quân nằm nghĩ mãi một viễn cảnh: người phỏng vấn hỏi một câu hoàn toàn lạ, Quân không hiểu, hoặc hiểu mà không biết trả lời, rồi cả phòng im lặng. Quân đã chuẩn bị hai mươi câu trả lời, thuộc gần hết. Nhưng càng chuẩn bị, Quân càng sợ câu thứ hai mươi mốt.

Nỗi sợ này rất phổ biến, và nó có một đặc điểm lạ: càng thuộc nhiều câu trả lời, nó càng lớn. Bài viết gọi đúng tên nỗi sợ, tách phần nào có cơ sở, phần nào phóng đại, và chỉ ra cách giảm rủi ro thật thay vì chuẩn bị thêm câu thứ hai mươi mốt.

Gọi đúng tên nỗi sợ

"Sợ câu hỏi bất ngờ" thật ra gồm ba nỗi sợ nhỏ hơn:

1. Sợ không hiểu câu hỏi: người hỏi nói nhanh, dùng từ lạ, giọng khó nghe.
2. Sợ hiểu mà không có ý: câu hỏi về điều bạn chưa từng nghĩ tới.
3. Sợ có ý mà không nói ra được: biết câu trả lời bằng tiếng Việt nhưng tiếng Anh không theo kịp.

Mỗi nỗi sợ có cách gỡ riêng. Gộp chung lại thì chỉ còn một cảm giác mơ hồ và không biết bắt đầu từ đâu.

Phần nào có cơ sở

Có. Người phỏng vấn giỏi gần như chắc chắn sẽ hỏi ngoài danh sách của bạn. Lý do đơn giản: họ không muốn nghe câu trả lời đã chuẩn bị, họ muốn thấy bạn nghĩ. Cách phổ biến nhất là câu hỏi bám theo: lấy một chi tiết bạn vừa nói và hỏi sâu hơn.

Ví dụ, bạn nói: "I organised a charity event at my school." Câu bám theo có thể là:

• "What was the hardest part of organising it?"
• "What would you do differently next time?"
• "How did you convince other students to join?"

Không câu nào trong số này có trong danh sách hai mươi câu của Quân. Nhưng cả ba đều về chính trải nghiệm của Quân.

Phần nào phóng đại

Nỗi sợ thường vẽ ra câu hỏi bất ngờ như một câu đánh đố, hoàn toàn ngoài hiểu biết của bạn. Thực tế, trong phỏng vấn học bổng hay thực tập, câu hỏi "thật sự lạ" hiếm hơn nhiều so với tưởng tượng. Phần lớn câu bạn chưa chuẩn bị lại là câu bám theo, tức là câu về chính bạn. Và về chính bạn thì không ai biết nhiều hơn bạn.

Phần phóng đại thứ hai: im lặng vài giây là thảm hoạ. Người phỏng vấn quen với việc ứng viên dừng lại nghĩ. Điều làm họ lo là im lặng dài mà không có tín hiệu gì, hoặc một câu trả lời lạc đề để lấp chỗ trống.

Vì sao thuộc câu trả lời mẫu làm nỗi sợ lớn hơn

Đây là chỗ nghịch lý. Khi bạn thuộc câu trả lời, bạn đang luyện nhớ lại, không luyện nghĩ và nói. Mỗi câu thuộc thêm là một câu bạn "an toàn", nhưng mọi câu còn lại trở nên đáng sợ hơn vì bạn biết mình chưa có sẵn. Tệ hơn, câu trả lời thuộc lòng thường chứa những chi tiết đẹp mà bạn không thật sự nhớ rõ, và câu bám theo sẽ đâm thẳng vào đó.

Ví dụ, câu thuộc: "I'm a natural leader who always motivates my team." Câu bám theo: "Tell me about a time your team wasn't motivated. What did you do?" Nếu câu đầu không đến từ trải nghiệm thật, câu sau gần như không có đường thoát.

Giảm rủi ro thật: bốn việc

1. Chuẩn bị câu chuyện, không chuẩn bị câu trả lời

Thay vì hai mươi câu trả lời, hãy chuẩn bị năm câu chuyện có thật: một thành công, một thất bại, một lần làm việc nhóm, một lần tự học điều mới, một lần thay đổi quan điểm. Mỗi câu chuyện nhớ bằng ý và chi tiết, không nhớ bằng câu. Một câu chuyện tốt trả lời được năm sáu câu hỏi khác nhau.

2. Có sẵn câu cho từng nỗi sợ nhỏ

• Không hiểu câu hỏi: "Sorry, could you rephrase the question?" hoặc "Do you mean... ?"
• Hiểu mà chưa có ý: "I haven't thought about that before. Let me think for a moment."
• Có ý mà chưa nói ra được: "Let me give you an example instead." Chuyển sang kể chuyện thường dễ hơn giải thích trừu tượng.

3. Luyện với người hỏi được phép hỏi tiếp

Đây là việc quan trọng nhất. Tìm một người đóng vai phỏng vấn, và cho phép họ hỏi bám theo bất cứ điều gì bạn vừa nói. Mỗi câu trả lời của bạn phải chịu ít nhất hai câu hỏi tiếp. Sau vài buổi, câu bám theo không còn là "bất ngờ" nữa, nó thành nhịp bình thường của cuộc nói.

Cách tổ chức buổi luyện kiểu này có ở bài luyện phỏng vấn tiếng Anh theo cặp. Ở NEMO SPEAK, mỗi câu hỏi trong một bài luyện có ba cách hỏi khác nhau, và có lượt người trả lời phải nói theo đời thật khi câu mẫu đã bị ẩn. Đó là cách luyện cho quen với câu hỏi không y như mình đã đọc.

4. Làm người hỏi

Đổi vai nghe có vẻ không liên quan, nhưng khi bạn làm người phỏng vấn, bạn sẽ tự nhận ra câu trả lời nào làm mình muốn hỏi tiếp và hỏi gì. Sau vài lần, bạn đoán được hướng của câu bám theo trước cả khi nó được hỏi.

Một ví dụ đi trọn một chuỗi câu hỏi

Câu hỏi đầu: "Why do you want this internship?"

Câu trả lời của Quân sau khi luyện: "Because I want to see how a real marketing team works. At university I did a small project promoting a student café on Instagram, and we doubled their followers in two months. But I only saw the small picture. I'd like to learn how a bigger team plans a campaign."

Câu bám theo 1: "How did you double the followers?"

Quân không chuẩn bị câu này, nhưng đó là chuyện của Quân: "Mostly by posting short videos of the staff making drinks, three times a week. The videos got more shares than photos."

Câu bám theo 2: "What didn't work?"

"Discount posts. We thought they'd be popular, but people just saved them and didn't come. That taught me that people share things they enjoy, not things that sell to them."

Ba câu hỏi, chỉ một câu đã đoán trước. Hai câu còn lại "bất ngờ", nhưng Quân trả lời được vì mọi chi tiết đều có thật. Đây là lý do chuẩn bị câu chuyện hiệu quả hơn chuẩn bị câu trả lời.

Dấu hiệu nỗi sợ đang nhỏ lại

Bạn không cần hết sợ. Bạn cần sợ ít đi đủ để vẫn nghĩ được khi câu hỏi lạ tới. Muốn biết mình đã tới mức đó chưa, đọc bài biết mình đã sẵn sàng nói cho dịp quan trọng chưa. Nếu nỗi sợ của bạn đến từ việc hay trả lời quá ngắn, bài trả lời phỏng vấn quá ngắn sẽ có ích hơn.

Tóm lại

Nỗi sợ câu hỏi bất ngờ có phần đúng: câu hỏi ngoài danh sách chắc chắn sẽ đến. Nhưng phần lớn chúng là câu bám theo, về chính bạn. Chuẩn bị câu chuyện thay vì câu trả lời, có sẵn câu cho từng nỗi sợ nhỏ, và luyện với người được phép hỏi tiếp. Nếu bạn muốn luyện thêm cách mở rộng ý khi bị hỏi sâu, trang IELTS Speaking Part 3 có nhiều câu hỏi kiểu bám theo rất gần với phỏng vấn.