Luyện nói tiếng Anh cho mục tiêu thật: phỏng vấn, thi, đi nước ngoài

Tháng sau Linh có buổi phỏng vấn học bổng trao đổi. Anh họ của Linh thì đặt lịch thi IELTS vào cuối năm. Còn chị gái Linh vừa được giao thuyết trình trước đối tác Singapore. Ba người, ba dịp, cùng một câu hỏi: "Giờ luyện nói tiếng Anh thế nào cho kịp?"

Câu trả lời không giống nhau. Một buổi phỏng vấn cần câu chuyện về bản thân và cách xử lý câu hỏi bám theo. Phòng thi IELTS cần nói liền mạch hai phút và nêu ý kiến có lý do. Thuyết trình cần phần mở, phần chuyển ý và nhất là phần hỏi đáp. Đi nước ngoài thì cần những câu ngắn, đúng lúc, trong tình huống có người đang chờ.

Bài này là bản đồ tổng. Nó chia job "nói tiếng Anh cho một dịp thật" thành các chặng, chỉ ra chỗ người học hay kẹt ở từng chặng, và dẫn bạn tới bài chi tiết cho từng dịp.

Mỗi dịp một kiểu nói

Trước khi luyện, hãy gọi đúng tên dịp của mình. Nghe đơn giản, nhưng nhiều người luyện "tiếng Anh giao tiếp" chung chung suốt ba tháng rồi bước vào phòng phỏng vấn mới nhận ra mình chưa từng tập trả lời câu "Tell me about a challenge you faced".

Một cách phân loại nhanh:

• Du lịch và sinh hoạt khi đi nước ngoài: câu ngắn, tình huống quen, nhưng người nghe thường đang vội. Chi tiết ở bài tự nói tiếng Anh khi đi du lịch.
• Du học, tuần đầu ở nơi mới: vừa thủ tục vừa kết bạn, cần nói về bản thân nhiều lần với nhiều người lạ.
• Phỏng vấn học bổng, xin việc: người hỏi muốn nghe lý do và ví dụ, và họ hỏi tiếp dựa trên chính câu bạn vừa nói.
• IELTS Speaking: có cấu trúc cố định ba phần, xem tổng quan ở trang IELTS Speaking.
• Thuyết trình: phần tập được và phần không tập được nằm trong cùng mười phút.

Sáu chặng của job, và chỗ hay kẹt

Dù dịp nào, việc chuẩn bị đều đi qua sáu chặng. Chỗ kẹt ở mỗi chặng thì khác nhau.

Chặng 1: gọi tên dịp

Viết ra ba dòng: ai sẽ nghe tôi nói, họ sẽ hỏi loại câu gì, mỗi lượt tôi nói bao lâu. Với buổi phỏng vấn học bổng, câu trả lời có thể là: "Hội đồng ba người, hỏi về động lực và kế hoạch, mỗi câu khoảng một phút." Với IELTS: "Một giám khảo, ba phần, có một lượt nói liền khoảng hai phút."

Chỗ kẹt: đoán mò. Nhiều bạn chuẩn bị cho một buổi phỏng vấn nhưng không hỏi ai từng dự buổi đó. Hãy hỏi người đi trước, đọc thông báo của chương trình, xem hướng dẫn chính thức nếu có.

Chặng 2: gom chất liệu

Nói tiếng Anh cho dịp thật hỏng nhiều nhất vì thiếu chuyện để kể, không phải thiếu từ. Hãy gom ba tới năm câu chuyện nhỏ có thật: một lần bạn giải quyết một việc khó, một dự án bạn tự làm, một lần bạn đổi ý vì học được điều mới. Những câu chuyện này dùng được cho cả phỏng vấn lẫn IELTS Part 2.

Chặng 3: luyện nền

Đây là chặng hay bị bỏ qua nhất. Nền ở đây là khả năng hỏi và trả lời những chủ đề quen thuộc mà không đứng hình: gia đình, trường học, cuối tuần, kế hoạch. Không có nền thì luyện sát dịp giống xây tầng hai khi chưa đổ móng. Nền cần thời gian tính bằng tuần, vì thế bài nước đến chân mới luyện nói nói kỹ vì sao không dồn được.

Chặng 4: luyện sát dịp

Khi đã có nền, bắt đầu đóng vai đúng tình huống. Một người đóng người hỏi, một người trả lời, rồi đổi. Cách làm cụ thể cho phỏng vấn nằm ở bài luyện phỏng vấn tiếng Anh theo cặp.

Chặng 5: kiểm

Kiểm không phải là tự chấm band. Kiểm là trả lời câu hỏi: nếu người ta hỏi một câu tôi chưa chuẩn bị, tôi có nói được ít nhất ba câu liền không? Bài biết mình đã sẵn sàng chưa đưa ra vài phép đo đơn giản.

Chặng 6: sửa và vào dịp thật

Tuần cuối không học thêm gì mới. Bạn nói lại những câu chuyện đã có, rút ngắn chỗ lan man, và ngủ đủ. Chỗ kẹt ở chặng này là cố nhồi thêm "từ vựng ăn điểm" vào phút chót. Từ mới học hôm trước hiếm khi bật ra đúng lúc hôm sau; nó chỉ làm bạn nói chậm lại vì đang cố nhớ. Tốt hơn là nói trơn những câu bạn đã nói hai mươi lần.

Nền chung cho mọi dịp: hỏi đáp theo lượt

Nhìn kỹ, cả năm dịp trên đều có một khung giống nhau: một người hỏi, một người đáp, rồi câu hỏi tiếp theo phụ thuộc vào câu vừa đáp. Đó cũng là lý do luyện theo cặp là nền tốt cho nhiều mục tiêu cùng lúc.

Ở NEMO SPEAK, mỗi bài nói có năm lượt câu hỏi, mỗi câu hỏi có ba cách hỏi khác nhau, kèm câu trả lời mẫu và gợi ý tiếng Việt để bạn trả lời theo đời thật của mình. Ba cách hỏi cho một ý là chi tiết nhỏ nhưng rất sát dịp thật: giám khảo hay người phỏng vấn hiếm khi hỏi đúng câu bạn đã học.

Ví dụ, cùng một ý "cuối tuần bạn làm gì", có thể gặp:

• "What do you usually do at the weekend?"
• "How do you like to spend your free days?"
• "Tell me about a typical Saturday for you."

Người chỉ thuộc câu trả lời cho câu thứ nhất sẽ khựng ở câu thứ ba. Người đã quen trả lời theo đời thật thì chỉ cần nghe ra ý chính.

Chọn điểm bắt đầu theo khoảng cách tới dịp

Nếu dịp của bạn còn ba tháng, bạn có thời gian đi đủ sáu chặng. Nếu chỉ còn hai tuần, đừng hoảng: bỏ bớt phần mở rộng, dồn vào hai việc là kể được ba câu chuyện về bản thân và luyện trả lời câu hỏi lạ với một người khác.

Một ví dụ cụ thể. Minh (nhân vật minh hoạ) có phỏng vấn trao đổi sinh viên sau sáu tuần. Tuần 1 và 2, Minh luyện nền với bạn cùng trình độ, chủ đề gia đình, trường học, kế hoạch. Tuần 3, Minh viết ra bốn câu chuyện. Tuần 4 và 5, mỗi tuần hai lần đóng vai phỏng vấn, đổi vai để thấy người hỏi thường hỏi tiếp vào đâu. Tuần 6 ghi âm và cắt những đoạn dài quá một phút rưỡi.

Minh không học thêm mẹo nào. Minh chỉ nói nhiều hơn, đúng kiểu nói của dịp.

Những lối rẽ trong mục này

Mục "Nói tiếng Anh cho một mục tiêu thật" có hai mươi bài. Nếu bạn:

• đang lo phỏng vấn, đọc tiếp bài về nỗi sợ câu hỏi bất ngờ và checklist một tuần trước phỏng vấn;
• đang thi IELTS, đọc bài về band đứng yên, về nỗi sợ giám khảo và về Part 3; trang IELTS Speaking Part 2 giải thích lượt nói dài;
• sắp đi du học hay du lịch, đọc hai bài về cái được khi tự nói và bài đóng vai tình huống.

Bước tiếp theo

Hôm nay, viết ba dòng của chặng 1 cho dịp của bạn. Rồi tự hỏi: nền hỏi đáp của mình đã đủ chưa? Nếu câu trả lời là "chưa chắc", hãy bắt đầu từ nền trước khi lao vào mẹo cho từng dịp. Một buổi luyện với người thật tuần này sẽ cho bạn biết nhiều hơn một tuần đọc tài liệu.