Luyện viết và nói IELTS: bước 13, mỗi bài đều có phản hồi

Trong ngăn kéo của Mai (nhân vật minh hoạ) có ba mươi bài Writing Task 2 viết trong bốn tháng. Hai bài đầu được một người quen chữa kỹ bằng bút đỏ. Hai mươi tám bài sau không ai đọc. Mai vẫn viết đều vì nghe nói "viết nhiều sẽ lên". Bài chẩn đoán lại cho Writing 5.5, y như bốn tháng trước.

Viết nhiều mà không có phản hồi thì viết nhiều lần cùng một lỗi. Mỗi lần viết lại, lỗi đó được luyện thêm một lần, và càng khó bỏ hơn. Reading và Listening ở bước 12 có đáp án để tự dò. Writing và Speaking không có. Bước 13 là về cách dựng một vòng luyện mà ở đó không bài nào đi ra mà không được đọc.

Vòng luyện có phản hồi

Năm khâu, và khâu nào thiếu thì vòng hở. Thiếu chấm theo tiêu chí, bạn không biết lỗi nằm ở đâu. Thiếu sổ lỗi, bạn sửa từng bài như thể mỗi bài là lần đầu. Thiếu luyện nhắm đúng lỗi, bạn biết lỗi nhưng không đổi được thói quen. Thiếu kiểm lại ở bài kế, bạn không biết cách sửa có tác dụng không.

Chấm theo tiêu chí, không chấm một con số

Một câu "bài này khoảng 6.0" gần như vô dụng cho việc học. Thứ cần là band của từng tiêu chí kèm lời chỉ vào đúng chỗ.

Writing có bốn tiêu chí: Task Response (Task 1 gọi là Task Achievement), Coherence and Cohesion, Lexical Resource, Grammatical Range and Accuracy. Speaking có ba tiêu chí được đánh giá qua nội dung nói: Fluency and Coherence, Lexical Resource, Grammatical Range and Accuracy; tiêu chí thứ tư, Pronunciation, cần người nghe.

Trên NEMO IELTS, mỗi bài viết và mỗi đoạn nói được chấm riêng theo từng tiêu chí, mỗi tiêu chí một band nửa bậc kèm một câu chỉ vào đúng chỗ trong bài. Đoạn nói tối đa 3 phút, được phiên âm rồi mới chấm. Vì chấm qua bản phiên âm, máy không nhận xét phát âm, trọng âm hay ngữ điệu. Phần đó cần tai người, và đó là một trong những lý do buổi gặp mentor vẫn cần thiết dù đã có chấm tự động.

Một lời nhận xét có ích trông như thế này:

Task Response 5.5: đoạn thân bài hai nêu ý "technology makes people lonely" nhưng không có ví dụ hay giải thích; ý dừng ở một câu khẳng định.

Một lời nhận xét ít ích hơn:

Task Response cần phát triển ý hơn.

Câu đầu cho bạn biết sửa chỗ nào và sửa thế nào. Câu sau thì đúng với gần như mọi bài.

Sổ lỗi: nơi các bài nối với nhau

Phản hồi từng bài chỉ có giá trị đầy đủ khi được gom lại. Sổ lỗi là một bảng đơn giản, mỗi dòng là một loại lỗi, mỗi cột là một bài. Sau mỗi bài được chấm, đánh dấu những lỗi xuất hiện.

Biểu đồ của Mai cho thấy điều mà một bài riêng lẻ không cho thấy: lỗi đứng yên ba bài đầu, rồi giảm rõ từ bài thứ tư, đúng lúc cô bắt đầu luyện riêng việc viết một câu ví dụ sau mỗi luận điểm. Không có sổ, Mai sẽ không biết cách luyện nào có tác dụng.

Bài sổ lỗi Writing hướng dẫn chi tiết cách ghi lỗi theo nguyên nhân gốc và theo dõi nó qua thời gian.

Nhịp phản hồi: bao nhiêu bài, bao lâu một lần

Nhịp tốt nhất là nhịp bạn giữ được và luôn có phản hồi quay về trước bài kế tiếp. Một mức tham khảo cho người đang cách đích khoảng một band:

• Writing: hai bài mỗi tuần, xen kẽ Task 1 và Task 2 theo tỉ lệ nghiêng về Task 2 vì nó nặng điểm hơn. Mỗi bài được chấm trước khi viết bài kế.
• Speaking: ba tới bốn lần ghi âm mỗi tuần, mỗi lần một phần thi. Nghe lại chính mình ít nhất một lần, đọc bản phiên âm để thấy lỗi từ và ngữ pháp.

Chấm nhanh quan trọng hơn chấm thật kỹ. Một bài được chấm trong ngày cho bạn cơ hội sửa ngay ở bài kế. Một bài được chữa kỹ sau hai tuần thì lúc đó bạn đã viết thêm ba bài với cùng lỗi. Bài cần phản hồi Writing đều đặn bàn kỹ hơn về nhịp này.

Speaking khi không có ai nghe

Speaking khó luyện có phản hồi hơn Writing, vì cần người nghe. Một cách làm được một mình:

1. Chọn một đề Part 2, chuẩn bị một phút, nói hai phút, ghi âm.
2. Nghe lại. Đánh dấu chỗ dừng lâu, chỗ lặp từ, chỗ đổi ý giữa câu.
3. Đọc bản phiên âm, tìm lỗi ngữ pháp và từ bị dùng lặp.
4. Nói lại cùng đề, cố sửa đúng những điểm đã đánh dấu.
5. So hai bản ghi.

Cách này xử lý được Fluency, Lexical Resource và Grammatical Range. Phát âm vẫn cần người nghe. Mang một hai đoạn ghi âm tiêu biểu tới buổi gặp mentor để được nhận xét phần này.

Đọc một lời nhận xét để biết phải làm gì

Nhận được phản hồi mới là nửa việc. Nửa còn lại là biến nó thành việc luyện cụ thể. Một cách làm đơn giản sau mỗi bài được chấm:

1. Tìm tiêu chí thấp nhất. Đó là chỗ nâng lên dễ ảnh hưởng tới band nhất.
2. Đọc câu nhận xét của tiêu chí đó, tìm đúng đoạn được chỉ vào. Đừng đọc lướt; mở bài của mình ra, đặt nhận xét cạnh đoạn văn.
3. Viết lại riêng đoạn đó. Không viết lại cả bài, chỉ đoạn bị chỉ ra. Mười lăm phút là đủ.
4. Đặt một mục tiêu cho bài kế tiếp liên quan trực tiếp tới nhận xét. Ví dụ: "mỗi đoạn thân bài có ít nhất một ví dụ cụ thể có tên, số hoặc địa điểm".
5. Ghi vào sổ lỗi.

Ví dụ với Mai: nhận xét Lexical Resource 5.5 chỉ vào đoạn mở bài, nơi từ "problem" xuất hiện bốn lần. Mai viết lại đoạn đó với "issue", "challenge", "concern" và một cách diễn đạt khác hẳn là "this makes it harder for". Mục tiêu bài kế: không từ khoá nào lặp quá hai lần trong một đoạn. Bài kế được Lexical Resource 6.0.

Năm bước này mất khoảng hai mươi phút cho mỗi bài. Nghe có vẻ tốn, nhưng đó là hai mươi phút biến một bài viết thành một bài học. Không có chúng, bài viết chỉ là một lần luyện nữa.

Dấu hiệu bạn đã xong bước 13

Giống bước 10, bước này không kết thúc mà trở thành một phần thường ngày. Nó được coi là đã chạy khi:

• Không có bài Writing hay đoạn Speaking nào đi ra mà không được chấm theo tiêu chí.
• Sổ lỗi của bạn có ít nhất sáu bài, đủ để thấy xu hướng.
• Ít nhất một lỗi lặp lại đã giảm rõ qua các bài.
• Bạn biết tiêu chí nào đang thấp nhất ở mỗi kỹ năng, và điều đó khớp với việc bạn đang luyện.

Lỗi hay gặp ở bước 13

Viết nhiều, không ai chấm. Câu chuyện của Mai.

Chấm nhưng không đọc lời nhận xét. Chỉ nhìn band rồi viết bài kế. Lời nhận xét mới là phần có giá trị.

Sửa bài cũ quá kỹ. Viết lại một bài năm lần cho hoàn hảo tốn thời gian mà bài mới có thể dùng tốt hơn.

Né Speaking vì ngại nghe giọng mình. Không ai thích nghe giọng mình ghi âm. Nhưng không nghe thì không thấy lỗi.

Đã luyện một thời gian, tới lúc nhìn lại

Sau vài tuần luyện theo lộ trình, mốc trung gian đầu tiên đặt ở bước 9 đã tới gần. Đó là lúc dừng lại, đặt dữ liệu cạnh mốc và hỏi: mình có đang đi đúng hướng không? Sang bước 14: xem lại tiến độ ở mốc đầu tiên. Muốn tìm hiểu kỹ từng tiêu chí chấm Writing, ghé trang IELTS Writing: Task 1 và Task 2.