Đầu trống rỗng khi phải nói tiếng Anh

Giám khảo mỉm cười và hỏi: "Do you prefer eating at home or eating out?". Câu hỏi đơn giản. Bạn biết câu trả lời, bạn thích ăn ở nhà. Nhưng trong khoảnh khắc đó, đầu bạn trắng như tờ giấy mới. Không có từ nào. Một giây, hai giây, ba giây. Bạn nghe tiếng đồng hồ treo tường. Cuối cùng bạn nói "Uh... home" và cảm thấy mặt nóng bừng.

Hiện tượng này có tên gọi thông dụng là "đứng hình". Nó xảy ra cả với người có vốn từ tốt, và thường xảy ra đúng lúc quan trọng nhất. Bài này giải thích chuyện gì diễn ra trong vài giây trắng xoá ấy, vì sao chuẩn bị kỹ không chặn được nó, và đưa cho bạn một bộ câu đệm để mua thời gian nghĩ.

Chuyện gì xảy ra trong ba giây trắng xoá

Khi bị hỏi bất ngờ trong tình huống bạn thấy bị đánh giá, cơ thể phản ứng như gặp nguy hiểm nhỏ: tim đập nhanh, sự chú ý dồn vào "mình đang bị nhìn". Phần trí nhớ làm việc, nơi bạn giữ ý và ghép câu, bị chiếm chỗ bởi những câu như "mình sắp nói sai", "họ đang chờ". Chỗ còn lại để tìm từ tiếng Anh gần như bằng không.

Tiếng Anh bị ảnh hưởng nặng hơn tiếng mẹ đẻ vì bạn cần nhiều trí nhớ làm việc hơn để nói nó. Tiếng Việt chạy tự động, tiếng Anh thì chưa. Khi phần trí nhớ ấy bị lo lắng chiếm, thứ tiếng chưa tự động sẽ tắt trước.

Điểm quan trọng trong vòng này là im lặng kéo dài làm lo lắng tăng. Tức là nếu bạn có cách lấp đầy hai ba giây đầu, vòng này có thể bị cắt trước khi nó xoáy lên.

Vì sao chuẩn bị kỹ vẫn đứng hình

Nhiều người đứng hình rồi kết luận "mình chuẩn bị chưa đủ", thế là tối đó học thêm 50 từ vựng. Lần sau vẫn đứng hình. Lý do: đứng hình hiếm khi do thiếu từ. Nó do thiếu khoảng thở giữa câu hỏi và câu trả lời.

Người bản xứ cũng không trả lời tức thì. Nghe kỹ một người nói tiếng Anh tự nhiên, bạn sẽ thấy họ nói "Hmm, that's a good question", "Well, I'd say...", "Let me think". Những câu đó không mang thông tin. Chúng là cách hợp lệ để có thời gian nghĩ mà người nghe không thấy bạn bị kẹt.

Người học tiếng Anh qua sách thường không bao giờ học những câu này, vì sách dạy câu trả lời, không dạy khoảng trước câu trả lời. Kết quả là họ nghĩ mình phải trả lời ngay, và im lặng là thất bại.

Bộ câu đệm để mua thời gian

Đây là những câu bạn nên thuộc lòng đến mức không cần nghĩ. Mục tiêu là khi đầu trắng, miệng vẫn tự chạy được câu này.

Để có một hai giây

• "Hmm, let me think."
• "Well..."
• "Oh, that's an interesting question."

Để có thêm thời gian và bắt đầu câu

• "I'd say..." rồi nói ý đầu tiên xuất hiện.
• "To be honest, I've never really thought about it, but..."
• "It depends, actually." Câu này đặc biệt hữu ích vì nó tự mở ra hai nhánh để bạn nói.

Khi chưa nghe rõ hoặc cần người ta hỏi lại

• "Sorry, could you say that again?"
• "Do you mean... ?" rồi nhắc lại một phần câu hỏi.

Áp vào câu hỏi mở bài: "Hmm, that's an interesting question. I'd say I prefer eating at home, mostly because it's cheaper and I can cook what I like." Câu đệm đầu cho bạn khoảng hai giây. Chữ "I'd say" cho thêm một nhịp. Đến lúc nói "home", đầu bạn đã kịp tìm được lý do.

Nhắc lại câu hỏi: kỹ thuật đơn giản nhất

Một mẹo ít người dùng: lặp lại một phần câu hỏi trước khi trả lời. "Eating at home or eating out... I think I prefer eating at home." Việc lặp lại này làm ba điều cùng lúc: cho bạn thời gian, cho người nghe biết bạn đã hiểu câu hỏi, và cho bạn sẵn một nửa câu trả lời vì từ vựng đã có trong câu hỏi.

Hãy để ý rằng phần lớn câu hỏi hội thoại chứa sẵn từ bạn cần. "What do you usually do on weekends?" có "usually", "do", "weekends". Câu trả lời chỉ cần "I usually... on weekends". Khi đầu trống, hãy nhặt lại từ trong câu hỏi.

Luyện để câu đệm thành phản xạ

Biết câu đệm chưa đủ. Nếu chưa từng nói chúng thành tiếng trong tình huống có áp lực, lúc đứng hình bạn cũng quên luôn chúng. Cách luyện:

1. Chọn ba câu đệm hợp với bạn nhất. Không cần học cả mười.
2. Dùng chúng trong mọi lượt luyện, kể cả khi bạn biết ngay câu trả lời. Mục tiêu là để miệng quen.
3. Luyện với người thật hỏi bạn, vì đứng hình chỉ xảy ra khi có người đang chờ. Tự hỏi tự trả lời không tạo ra cảm giác đó.
4. Để câu hỏi thay đổi cách diễn đạt. Nếu lần nào câu hỏi cũng giống hệt, bạn đang luyện trí nhớ chứ không phải phản xạ.

Điều thứ tư là lý do cách luyện Speak together của Nemo cho mỗi câu hỏi 3 cách hỏi khác nhau. Cùng một ý "bạn thích ăn ở nhà hay ăn ngoài", người hỏi có thể nói "Do you prefer...", "Would you rather...", hay "What do you like more...". Người trả lời phải nghe thật để nhận ra ý, và đó chính là tình huống dễ đứng hình nhất, được luyện trong phòng hai người chứ không trước cả lớp.

Câu hỏi mở rộng làm bạn đứng hình nhiều hơn

Không phải câu hỏi nào cũng gây đứng hình như nhau. Câu hỏi đóng kiểu "Do you like coffee?" hiếm khi làm ai bí, vì "Yes, I do" là đủ. Thứ làm đầu trắng xoá là câu hỏi mở cần một ý: "Why do you think young people like coffee shops?" hay "Describe a place you like to relax."

Với câu hỏi mở, cái khó không nằm ở tiếng Anh mà ở chỗ bạn chưa có ý ngay cả bằng tiếng Việt. Thử tự hỏi mình bằng tiếng Việt "Vì sao người trẻ thích quán cà phê?", nhiều người cũng cần vài giây. Vậy nên khi luyện, hãy tách hai việc: một là tìm ý (có thể bằng tiếng Việt), hai là nói ý đó bằng tiếng Anh. Một khung ý đơn giản giúp nhiều: một câu trả lời, một lý do, một ví dụ. "I think they like coffee shops because it's a place to meet friends. For example, my friends and I go to one near school every Friday." Có khung sẵn, đầu bạn chỉ cần điền vào ba ô, không phải nghĩ từ số không.

Khi đứng hình vẫn xảy ra

Sẽ có lúc câu đệm cũng không cứu được. Không sao. Hai điều nên nhớ:

• Người nghe để ý ít hơn bạn nghĩ. Ba giây im lặng với bạn như ba phút, với người nghe chỉ là ba giây.
• Một câu ngắn vẫn hơn im lặng. "I prefer home. It's cheaper." Hai câu ngắn, đúng ý, đủ để cuộc trò chuyện tiếp tục. Không cần câu dài đẹp.

Nếu đứng hình của bạn đi kèm nỗi lo "mình sẽ nói sai", bài sợ nói sai tiếng Anh giúp phân biệt lỗi đáng lo và lỗi không ai để ý. Còn nếu bạn hay đứng hình vì đã học thuộc một đoạn và câu hỏi đến lệch đi, đọc bài học thuộc cả đoạn văn để nói.

Bước tiếp theo

Tối nay, chọn ba câu đệm trong danh sách trên. Mở trang IELTS Speaking Part 1, lấy năm câu hỏi bất kỳ, và trả lời thành tiếng từng câu, lần nào cũng bắt đầu bằng một câu đệm. Sau năm câu, chúng bắt đầu tự đến. Đó là lúc chúng có thể cứu bạn trong ba giây trắng xoá tiếp theo.