Sợ nói sai tiếng Anh: sai bao nhiêu thì người nghe mới không hiểu?

"He don't like it." Bạn vừa nói xong câu đó và ngay lập tức nhận ra: phải là "doesn't". Cả câu sau bạn không nghe người kia nói gì nữa, vì đầu còn bận xấu hổ về chữ "don't". Người kia thì vẫn tiếp tục cuộc trò chuyện bình thường. Có lẽ họ không để ý. Có lẽ họ để ý nhưng không quan tâm.

Nỗi sợ nói sai là nỗi sợ phổ biến nhất ở người học tiếng Anh qua trường lớp, nơi mỗi lỗi ngữ pháp từng là một điểm bị trừ. Bài này không bảo bạn "đừng sợ". Nó làm một việc hữu ích hơn: chia lỗi thành loại đáng lo và loại không đáng, để nỗi sợ của bạn đặt đúng chỗ.

Gọi đúng tên nỗi sợ

Sợ nói sai khác với sợ bị cười. Sợ bị cười là lo về ánh mắt người khác. Sợ nói sai là lo về chính câu mình nói: sai thì, sai giới từ, sai số ít số nhiều. Nhiều người mang cả hai, nhưng tách ra giúp gỡ dễ hơn. Phần sợ bị cười có bài riêng: sợ bị cười khi nói tiếng Anh.

Nỗi sợ nói sai thường có một câu nền: "Nếu mình nói sai, người ta sẽ không hiểu." Câu này đúng một phần. Câu hỏi thật là: sai cái gì, sai bao nhiêu, thì người nghe mới không hiểu?

Hai loại lỗi rất khác nhau

Hãy chia lỗi nói thành hai nhóm.

Lỗi làm hỏng nghĩa: người nghe hiểu sai hoặc không hiểu. Ví dụ:

• Dùng sai từ khiến nghĩa đổi hẳn: "I'm boring" (tôi là người nhàm chán) thay vì "I'm bored" (tôi thấy chán).
• Phát âm lệch đến mức thành từ khác: "ship" thành "sheep", "thirty" nghe như "thirteen" khi nói giá tiền.
• Thiếu thông tin then chốt: nói "I go" mà không nói đi đâu, khi đó chính là điều người ta hỏi.

Lỗi không ảnh hưởng nghĩa: người nghe vẫn hiểu đúng, có khi không nhận ra lỗi. Ví dụ:

• "He don't like it" thay vì "doesn't".
• "Yesterday I go to the market": chữ "yesterday" đã cho biết thời gian, người nghe tự hiểu.
• Thiếu mạo từ: "I bought new phone".
• "I have been to Da Lat last year" thay vì "I went".

Nhìn danh sách bên phải: đó chính là những lỗi làm bạn xấu hổ nhất, vì trên lớp chúng bị trừ điểm nhiều nhất. Nhưng trong hội thoại, chúng gần như vô hại.

Phần nào của nỗi sợ có cơ sở

Không phải toàn bộ nỗi sợ nói sai là vô lý. Có hai chỗ nó có cơ sở thật:

1. Trong tình huống có chấm điểm, như IELTS Speaking, độ chính xác ngữ pháp là một tiêu chí được xét. Lỗi lặp đi lặp lại sẽ ảnh hưởng. Nhưng ngay cả ở đó, nói trôi và mạch lạc cũng là một tiêu chí riêng, và một bài nói ngập ngừng vì sợ sai thường bị ảnh hưởng nhiều hơn.
2. Với lỗi làm hỏng nghĩa, nỗi lo là chính đáng. Nói "I'm boring" trong buổi phỏng vấn thật sự để lại ấn tượng sai.

Nhưng hai chỗ này chỉ chiếm một phần nhỏ những lần bạn nói tiếng Anh. Phần lớn là trò chuyện, hỏi đường, họp nhóm, nơi mục tiêu là truyền ý.

Phần nào của nỗi sợ là thừa

Phần thừa là tin rằng người nghe đang soi từng lỗi. Người nghe trong hội thoại dồn gần hết sự chú ý vào ý của bạn, vì họ cần hiểu để đáp lại. Họ không có thời gian ngồi đếm mạo từ. Người bản xứ thì đã quen nghe hàng trăm giọng tiếng Anh khác nhau, lỗi "he don't" không làm họ ngạc nhiên. Người học khác thì mắc chính những lỗi đó.

Phần thừa thứ hai là tin rằng im lặng an toàn hơn nói sai. Thực tế, im lặng mới là thứ làm cuộc trò chuyện hỏng. Một câu có ba lỗi nhỏ vẫn truyền được ý. Một câu không nói ra thì không truyền được gì.

Cái giá của việc để nỗi sợ quyết định

Người sợ sai thường chọn một trong hai chiến lược, và cả hai đều tốn kém:

• Nói cực ngắn: chỉ dùng những câu chắc chắn đúng, như "Yes", "Good", "I think so". An toàn, nhưng không bao giờ luyện được câu dài hơn.
• Tự sửa liên tục: nói nửa câu, dừng, sửa, nói lại. Người nghe mất mạch, còn người nói càng rối.

Cả hai đều làm bạn nói ít hơn. Và nói ít hơn thì lỗi không bao giờ được sửa, vì bạn không có đủ lượt nói để nhận phản hồi.

Giảm rủi ro thật: ba việc cụ thể

Học kỹ một danh sách ngắn lỗi làm hỏng nghĩa

Thay vì lo mọi lỗi, hãy lo khoảng mười lỗi hay làm hỏng nghĩa nhất với người Việt: bored và boring, các số có "teen" và "ty", "lend" và "borrow", "remember" và "remind". Thuộc kỹ mười cặp này giúp bạn an tâm hơn nhiều so với ôn lại cả cuốn ngữ pháp.

Luyện ở chỗ lỗi không bị phạt

Chọn một môi trường mà sai không bị trừ điểm, không bị cả lớp nghe. Luyện theo cặp với bạn cùng trình độ là ví dụ: người kia cũng đang sai như bạn, và mục tiêu của cả hai là hỏi đáp trọn một bài chứ không phải nói không lỗi. Bài tìm bạn luyện nói cùng trình độ bàn kỹ điều này.

Tách giờ nói và giờ sửa

Trong lúc nói, chỉ lo truyền ý. Sau khi nói xong, mới xem lại lỗi. Nếu bạn ghi âm lượt nói, nghe lại và chọn ra đúng một lỗi để sửa cho lần sau. Một lỗi mỗi lần, không phải mười.

Một ví dụ trước và sau

Cùng một câu hỏi: "What did you do last weekend?"

Trước, khi nỗi sợ sai quyết định: "Last weekend I... I went... no, I go... I went to... uh... Vung Tau." Câu có đúng ngữ pháp ở cuối, nhưng mất mười giây và người nghe phải chờ qua ba lần tự sửa.

Sau, khi chỉ lo truyền ý: "Last weekend I go to Vung Tau with my friends. We swim and eat seafood. It was so fun." Có hai lỗi thì quá khứ. Nhưng câu trôi, đủ ý, và người nghe có ngay thứ để hỏi tiếp: "Oh, which beach?"

Người nghe nào cũng thích phiên bản thứ hai hơn. Và điều quan trọng hơn: người nói ở phiên bản thứ hai vừa có thêm một lượt nói trọn, còn người ở phiên bản thứ nhất vừa củng cố thêm cảm giác "mình nói tiếng Anh rất khổ sở". Sau hai mươi lượt như vậy, hai người sẽ ở hai chỗ rất khác nhau. Người thứ hai, khi nghe lại bản ghi, sẽ tự thấy lỗi "go" và "swim", và lần sau có thể sửa đúng một lỗi đó. Người thứ nhất vẫn đang loay hoay ở giây thứ năm.

Câu nói giúp bạn sửa mà không mất mặt

Đôi khi bạn nhận ra mình vừa nói sai, và lỗi đó đúng là làm hỏng nghĩa. Lúc ấy, sửa là đúng, nhưng sửa gọn. Một câu đủ dùng: "Sorry, I mean...". Ví dụ: "The meeting is on thirteen... sorry, I mean thirty, the thirtieth." Người nghe cảm ơn bạn vì đã làm rõ. Không ai coi đó là thất bại.

Với lỗi không làm hỏng nghĩa, hãy để nó trôi qua. Nếu bạn đã nói "he don't" và người kia vẫn đang hỏi tiếp, việc quay lại sửa chỉ làm cuộc trò chuyện gãy nhịp. Quy tắc gọn: lỗi làm người nghe hiểu sai thì sửa ngay bằng "sorry, I mean", lỗi không ai để ý thì để dành cho lúc nghe lại bản ghi.

Tóm lại

Sợ nói sai là nỗi sợ có một phần cơ sở và một phần lớn thừa. Phần có cơ sở là lỗi làm hỏng nghĩa, và nó xử lý được bằng một danh sách ngắn. Phần thừa là tin rằng mọi lỗi đều bị soi, và nó chỉ mất đi khi bạn nói đủ nhiều để tự thấy người nghe vẫn hiểu. Nếu bạn muốn thấy cách IELTS Speaking thật sự xét độ chính xác so với độ trôi, trang IELTS Speaking có mô tả các tiêu chí.