Học thuộc cả đoạn văn để nói: sai lầm hay gặp

Đêm trước buổi phỏng vấn học bổng, Quân học thuộc một đoạn giới thiệu bản thân dài 150 từ. Cậu đọc nó hai mươi lần, trôi như nước. Sáng hôm sau, người phỏng vấn không hỏi "Tell me about yourself" như cậu đoán. Bà hỏi: "What's something you've learned recently that surprised you?" Quân mở miệng, và đoạn văn thuộc lòng bắt đầu chạy ra: "My name is Quan, I am seventeen years old, I come from..." Cậu nhận ra giữa chừng rằng mình đang trả lời sai câu hỏi, dừng lại, và đầu trắng xoá.

Học thuộc cả đoạn là cách chuẩn bị mà rất nhiều người học tiếng Anh ở Việt Nam dùng, vì nó từng hiệu quả với bài kiểm tra nói trên lớp: giáo viên cho chủ đề trước, học sinh học thuộc, lên đọc. Bài này bàn vì sao cách ấy trở thành sai lầm khi ra khỏi lớp học, dấu hiệu bạn đang mắc, và cách chuyển sang chuẩn bị bằng câu mẫu ngắn.

Vì sao học thuộc hấp dẫn

Cần công nhận: học thuộc có sức hút thật.

• Cảm giác kiểm soát. Bạn biết chính xác mình sẽ nói gì, không bất ngờ.
• Câu đúng ngữ pháp. Đoạn văn được viết và sửa trước, không có lỗi.
• Từng hiệu quả. Các bài nói trên lớp với chủ đề cho trước đã thưởng cho cách này bằng điểm cao.

Với người sợ nói, ba điều này là liều thuốc an thần mạnh. Vấn đề là thuốc chỉ có tác dụng khi tình huống đúng như dự đoán.

Ba cách học thuộc làm bạn hỏng

Câu hỏi lệch một chút là đứng

Đoạn thuộc lòng gắn với một câu hỏi cụ thể. Khi câu hỏi đổi cách diễn đạt, hoặc đổi góc độ, bạn phải chọn: đọc đoạn thuộc (trả lời lệch) hoặc bỏ nó (và không có gì thay thế). Như Quân, nhiều người chọn cách thứ nhất theo quán tính, rồi nhận ra giữa chừng.

Người nghe nhận ra ngay

Câu thuộc lòng có âm điệu riêng: đều đều, nhanh, không ngập ngừng ở những chỗ người nói tự nhiên hay ngập ngừng, và không có phản ứng với người nghe. Giám khảo IELTS, người phỏng vấn, hay đơn giản là bạn nói chuyện, đều nhận ra khá nhanh. Trong phần thi IELTS Speaking, câu trả lời nghe như học thuộc thường không phản ánh được khả năng thật, và giám khảo có thể đổi hướng câu hỏi để xem bạn nói tự nhiên ra sao.

Không để lại kỹ năng

Học thuộc đoạn A không giúp bạn trả lời câu hỏi B. Mỗi đoạn là một khối đóng, không tách ra dùng lại được. Sau hai mươi đoạn thuộc lòng, bạn có hai mươi câu trả lời cho hai mươi câu hỏi, và vẫn bí với câu hỏi thứ hai mươi mốt.

Dấu hiệu bạn đang dựa vào học thuộc

• Bạn chuẩn bị bằng cách viết ra cả đoạn rồi đọc đi đọc lại.
• Khi nói, bạn nhìn lên trần nhà như đang đọc chữ trong đầu.
• Bị cắt ngang giữa chừng, bạn không nối lại được mà phải bắt đầu lại từ đầu đoạn.
• Bạn nói trôi với câu hỏi quen nhưng im lặng hoàn toàn với câu hỏi mới, không có mức giữa.
• Bạn thấy lo lắng tột độ khi không biết trước chủ đề.

Dấu hiệu thứ tư là quan trọng nhất. Người nói bằng kỹ năng thật có "mức giữa": với câu hỏi mới họ nói chậm hơn, ngắn hơn, nhưng vẫn nói. Người nói bằng học thuộc chỉ có hai mức: trôi hoặc câm.

Sửa: từ đoạn văn sang câu mẫu ngắn

Không cần bỏ chuẩn bị. Cần đổi đơn vị chuẩn bị: từ đoạn văn sang khối câu ngắn, dùng được cho nhiều câu hỏi.

Lấy ví dụ đoạn giới thiệu của Quân. Thay vì một khối 150 từ, cậu tách thành các khối:

• Về học tập: "I'm in grade 12, and I'm most interested in biology."
• Về sở thích: "In my free time, I usually read science articles or play football."
• Về điều gần đây: "Recently I learned that octopuses have three hearts, which really surprised me."
• Về mục tiêu: "I want to study medicine because I'd like to work in a hospital in my hometown."

Với bộ khối này, câu hỏi "What's something you've learned recently that surprised you?" có ngay khối thứ ba. Câu hỏi "Why do you want this scholarship?" có khối thứ tư. Câu hỏi "Tell me about yourself" ghép khối một, hai, bốn. Cùng một lượng chuẩn bị, nhưng linh hoạt hơn nhiều.

Luyện ghép khối dưới áp lực câu hỏi thật

Có khối câu rồi, bước quyết định là luyện ghép chúng khi có người hỏi, và câu hỏi không đoán trước được chính xác. Tự luyện một mình khó làm điều này, vì bạn luôn biết mình sắp hỏi gì.

Luyện theo cặp giải quyết được: bạn luyện hỏi, và mỗi câu hỏi được diễn đạt theo nhiều cách. Trong bộ bài Speak together, mỗi câu hỏi có 3 cách hỏi, nên người trả lời không thể gắn câu trả lời với một chuỗi chữ cố định. Họ phải nghe ý rồi chọn khối. Lượt đầu có câu mẫu ngắn làm điểm tựa, lượt sau mẫu bị ẩn, đúng tinh thần "khung chứ không phải kịch bản". Bài bắt đầu nói từ câu mẫu phân biệt kỹ hai thứ này.

Ví dụ trước và sau với câu hỏi đời thường

Câu hỏi: "Do you like cooking?"

Trước (thuộc lòng): "Yes, I like cooking very much. Cooking is my hobby since I was ten years old. I usually cook with my mother on weekends. My favourite dish is fried rice because it is delicious and easy to make." Đọc trôi. Nhưng khi người hỏi tiếp "Oh, what's the last thing you cooked?", người nói bí, vì đoạn thuộc không có câu đó.

Sau (khối câu): "Yeah, I do, but I'm not very good at it. I usually just make simple things like fried rice or instant noodles." Hỏi tiếp "What's the last thing you cooked?", người nói ghép khối có sẵn: "Um, last night I made fried rice with some leftover chicken. It was okay." Có ngập ngừng, có "um", nhưng đó là hội thoại thật.

Khi nào học thuộc vẫn có ích

Công bằng mà nói, học thuộc có chỗ dùng:

• Câu đệm và câu mở đầu như "That's a good question, let me think" nên thuộc tới mức phản xạ. Xem bài đầu trống rỗng khi phải nói tiếng Anh.
• Cụm từ cố định như "on the other hand", "to be honest".
• Phần mở đầu của bài thuyết trình đã biết trước, nơi đúng là bạn sẽ nói đúng nội dung đó.

Quy tắc chung: thuộc những mảnh nhỏ dùng được nhiều nơi, đừng thuộc cả khối lớn chỉ dùng được một nơi.

Bài tập chuyển đổi trong một tuần

Nếu bạn đang có sẵn vài đoạn học thuộc, đừng vứt chúng đi. Thử bài tập bảy ngày:

1. Ngày 1 tới 2: tách mỗi đoạn thành các khối một câu như ví dụ ở trên.
2. Ngày 3 tới 4: với mỗi khối, viết ba câu hỏi khác nhau mà khối đó trả lời được.
3. Ngày 5 tới 6: nhờ một người hỏi bạn các câu hỏi đó theo thứ tự ngẫu nhiên. Trả lời bằng cách ghép khối.
4. Ngày 7: nhờ họ hỏi thêm hai câu bạn chưa chuẩn bị. Để ý bạn có dùng lại được khối nào không.

Ngày thứ bảy là phép thử thật. Nếu bạn ghép được dù chỉ một khối vào câu hỏi mới, bạn đã có thứ mà cả đoạn học thuộc không bao giờ cho: khả năng dùng lại.

Tóm lại

Học thuộc cả đoạn cho bạn cảm giác an toàn trong tình huống đoán trước, và bỏ rơi bạn trong mọi tình huống khác. Chuẩn bị bằng khối câu ngắn, rồi luyện ghép chúng dưới câu hỏi thật, cho bạn thứ an toàn bền hơn. Nếu bạn đang chuẩn bị cho IELTS, các câu hỏi ở IELTS Speaking Part 1 là chỗ tốt để tập tách đoạn thành khối.