Dịch trong đầu rồi mới nói: thói quen làm bạn chậm

Hoàng muốn nói với bạn cùng nhóm rằng "Hôm qua tao thức khuya quá nên sáng nay buồn ngủ díp mắt". Trong đầu cậu chạy một dây chuyền: hôm qua là yesterday, tao là I, thức khuya là... stay up? wake late? Quá là too, nên là so. Buồn ngủ là sleepy, díp mắt là... thôi bỏ. Tám giây sau, cậu nói: "Yesterday I sleep very late so today I very sleepy." Bạn cậu hiểu, nhưng cuộc trò chuyện đã chùng xuống từ giây thứ ba.

Dịch trong đầu là cách gần như ai cũng bắt đầu. Nó không sai, nó chỉ chậm, và nó để lại dấu vết trong câu. Bài này bàn về cái giá của thói quen ấy và cách chuyển dần sang nói thẳng, bằng những khối câu có sẵn thay vì dịch từng chữ.

Dây chuyền dịch có mấy khâu

Khi dịch trong đầu, câu của bạn đi qua ít nhất bốn khâu:

Mỗi khâu tốn thời gian, và mỗi khâu có thể hỏng. Khâu hai hỏng khi từ tiếng Việt không có từ tương ứng gọn gàng: "díp mắt", "ngại", "xót". Khâu ba hỏng vì trật tự tiếng Việt và tiếng Anh khác nhau. Và vì bạn bắt đầu từ một câu tiếng Việt đầy sắc thái, bạn luôn đặt cho mình một bài dịch khó hơn mức cần thiết.

Ba dấu vết của câu dịch

Câu đi qua dây chuyền dịch thường có dấu vết nhận ra được:

• Thiếu động từ "to be": "Today I very sleepy" vì tiếng Việt nói "hôm nay tôi rất buồn ngủ", không có "là".
• Thì không đổi: "Yesterday I sleep late" vì tiếng Việt không chia động từ.
• Từ đúng từ điển, sai cách dùng: "I stay up late" đúng, nhưng người dịch hay chọn "I sleep late", nghĩa lại là "ngủ dậy muộn".

Những dấu vết này không làm người nghe hiểu sai hoàn toàn. Nhưng chúng làm câu lạ tai, và quan trọng hơn, chúng là dấu hiệu bạn đang đi đường vòng.

Vì sao người nói thẳng không dịch

Người nói tiếng Anh trôi không nghĩ "buồn ngủ là sleepy". Họ có sẵn cả khối "I stayed up way too late last night" và "I can barely keep my eyes open". Khi ý đến, khối câu đến cùng, như khi bạn nói tiếng Việt "chào anh" mà không ghép chữ "chào" với chữ "anh".

Tức là bí quyết không phải "tư duy bằng tiếng Anh" theo nghĩa huyền bí. Bí quyết là có đủ nhiều khối câu cho những ý bạn hay nói, để ý nào cũng có đường tắt.

Cái giá nếu giữ thói quen dịch

Nếu dịch trong đầu chỉ làm chậm vài giây, có lẽ không đáng bàn. Nhưng nó kéo theo ba hệ quả lớn hơn:

1. Bạn né những ý khó dịch. Muốn nói "ngại" mà không biết dịch, bạn đổi sang ý khác đơn giản hơn. Dần dần, bạn chỉ nói được những điều nhạt.
2. Bạn mệt nhanh. Dịch liên tục tốn sức. Sau mười phút hội thoại, người dịch trong đầu đã kiệt, trong khi người nói bằng khối câu vẫn thoải mái.
3. Bạn nghe kém đi trong lúc nói. Khi đầu bận dịch câu của mình, bạn không kịp nghe người kia nói gì. Cuộc hội thoại thành hai người thay nhau đọc bài.

Chuyển dần sang nói thẳng

Không ai bỏ được thói quen dịch trong một buổi. Cách thực tế là thu hẹp dần phạm vi phải dịch.

Bước 1: Nghĩ ý đơn giản hơn trước khi nói

Thay vì dịch câu tiếng Việt đầy đủ, hãy rút ý về mức một đứa trẻ tám tuổi nói được. "Hôm qua tao thức khuya quá nên sáng nay buồn ngủ díp mắt" rút thành "tối qua ngủ muộn, giờ buồn ngủ". Ý đơn giản thì câu tiếng Anh cũng đơn giản: "I went to bed late last night, so I'm really tired now."

Bước 2: Gom khối câu theo chủ đề quen

Chọn một chủ đề bạn hay nói: cuối tuần, đồ ăn, công việc. Gom mười khối câu hay dùng nhất cho chủ đề đó. Với chủ đề giấc ngủ:

• I stayed up late.
• I didn't sleep well.
• I'm a morning person / a night owl.
• I need at least seven hours of sleep.

Đọc to từng khối nhiều lần, không phải để thuộc, mà để miệng quen hình dạng của nó.

Bước 3: Nói theo câu mẫu, rồi thay chi tiết

Đây là chỗ câu mẫu phát huy tác dụng. Khi có câu mẫu "On weekends, I usually sleep in and then have brunch with my friends", bạn không cần dịch gì cả. Bạn đọc mẫu một lượt, rồi thay chi tiết: "On weekends, I usually sleep in and then go to the gym." Khung câu giữ nguyên, bạn chỉ đổi phần cuối. Đó là nói thẳng ở quy mô nhỏ.

Bài bắt đầu nói từ câu mẫu đi sâu vào cách dùng mẫu như một cái nạng rồi bỏ dần.

Bước 4: Luyện có người đáp lại

Khối câu chỉ thành phản xạ khi được dùng trong trao đổi thật, có người hỏi và chờ. Luyện theo cặp với câu hỏi quen là cách hiệu quả: trong một bài Speak together, người trả lời đọc câu mẫu ở lượt đầu, đổi vai ở lượt hai, và đến lượt ba thì câu mẫu bị ẩn, phải nói theo đời thật. Đến lúc đó, khối câu từ hai lượt trước đã nằm sẵn trong miệng, bạn gần như không phải dịch.

Khi nào dịch vẫn ổn

Không cần cấm mình dịch hoàn toàn. Dịch có ích khi bạn chuẩn bị trước ở nhà: nghĩ một ý bằng tiếng Việt, tra cách người ta nói ý đó, ghi lại cả khối câu. Việc sai là dịch trong lúc đang nói, từng từ một, dưới áp lực thời gian.

Một quy tắc dễ nhớ: dịch ở nhà để tìm khối câu, nói ở ngoài bằng khối câu.

Một bài tập mười phút mỗi tối

Nếu muốn một bài tập cụ thể để bắt đầu từ hôm nay, thử bài "ba câu không dịch":

1. Chọn một việc bạn đã làm trong ngày, ví dụ đi chợ, đi học, nấu cơm.
2. Đặt đồng hồ bấm giờ. Nói ba câu tiếng Anh về việc đó trong vòng hai mươi giây. Không được dừng để tìm từ; nếu thiếu từ, dùng từ đơn giản hơn. Không biết "rau muống", nói "some vegetables".
3. Sau đó, mới mở từ điển tra hai từ bạn đã thiếu, và nói lại ba câu với từ mới.

Quy tắc hai mươi giây buộc bạn bỏ dây chuyền dịch, vì dịch từng chữ không bao giờ xong kịp. Còn bước ba giúp bạn gom khối câu mới cho lần sau. Sau hai tuần, bạn sẽ có một kho vài chục khối câu cho những việc thường ngày của chính mình, thứ mà sách giáo khoa không bao giờ đưa cho bạn.

Dấu hiệu bạn đang tiến bộ

Sau vài tuần luyện theo cách trên, bạn sẽ thấy:

• Với chủ đề quen, câu đến trước khi bạn kịp nghĩ bằng tiếng Việt.
• Bạn bắt đầu dùng những cụm như "sleep in", "stay up" mà không phải nhớ nghĩa.
• Bạn nghe được câu hỏi tiếp theo của người kia trong khi mình vẫn đang nói.

Những dấu hiệu này đến theo chủ đề: bạn có thể nói thẳng về cuối tuần nhưng vẫn dịch khi nói về công việc. Bình thường. Mỗi chủ đề mới là một kho khối câu mới.

Tóm lại

Dịch trong đầu là con đường ai cũng đi lúc đầu, nhưng nó chậm, tốn sức và để lại dấu vết trong câu. Muốn nói thẳng, hãy rút ý cho đơn giản, gom khối câu theo chủ đề, và luyện với câu mẫu trong trao đổi thật. Các chủ đề quen ở IELTS Speaking Part 1 là kho tốt để bắt đầu gom. Nếu bạn muốn hiểu vì sao hiểu tiếng Anh mà vẫn khó nói, bài nghe hiểu mà không nói được giải thích phần cơ chế nền.