Ngộ nhận: thuộc câu trả lời mẫu là đủ để thi Speaking

"Chị ơi, em thuộc hết 50 bài Part 2 dự đoán quý này rồi, vậy là yên tâm chưa ạ?" Đây là kiểu câu hỏi rất hay gặp trong các nhóm ôn IELTS. Người hỏi thường rất chăm, đã bỏ ra hàng chục giờ. Và câu trả lời thật lòng thường làm họ thất vọng: chưa, và có thể còn xa hơn bạn nghĩ.

Ngộ nhận "thuộc bài mẫu là đủ" rất dai dẳng, vì nó có vẻ hợp lý và vì nó cho cảm giác an toàn. Bài viết giải thích vì sao người ta tin điều đó, bằng chứng nào cho thấy nó không đúng, và nên dùng câu mẫu thế nào cho có ích.

Vì sao nhiều người tin

Ngộ nhận này không đến từ hư không. Có ít nhất bốn lý do khiến nó hấp dẫn.

Thứ nhất, nó đo được. "Thuộc 50 bài" là một con số, nhìn thấy tiến độ mỗi ngày. "Nói trôi hơn" thì mơ hồ, khó đo. Người học thích thứ đo được.

Thứ hai, nó giống cách học các môn khác. Nhiều người lớn lên với thói quen học thuộc để thi. Với môn Văn, môn Sử, cách đó có khi hiệu quả. Tự nhiên người ta áp nó vào Speaking.

Thứ ba, có danh sách "đề dự đoán". Khi có người nói "quý này sẽ ra những đề này", thuộc bài mẫu cho những đề đó nghe như chiến lược thông minh.

Thứ tư, nó giảm lo lắng. Có câu trả lời sẵn trong đầu làm bớt sợ trước khi vào phòng thi. Cảm giác an toàn đó là có thật, dù nó không kéo dài được lâu.

Bằng chứng ngược

Bài thi được thiết kế để kiểm tra khả năng nói tại chỗ

IELTS Speaking là một cuộc hỏi đáp trực tiếp. Theo mô tả chính thức (xem trang IELTS Speaking và kiểm lại chi tiết trên trang của đơn vị tổ chức), giám khảo có kịch bản câu hỏi nhưng Part 3 là phần thảo luận, câu hỏi phát triển từ chủ đề Part 2. Không có danh sách dự đoán nào bao được mọi câu hỏi tiếp theo, vì chúng phụ thuộc vào chính câu trả lời của bạn.

Câu thuộc lòng nghe khác câu nói tự nhiên

Người nghe nhiều, đặc biệt là giám khảo đã nghe hàng nghìn thí sinh, rất dễ nhận ra nhịp của câu học thuộc: tốc độ đều bất thường, ngữ điệu phẳng, từ vựng "cao" đột ngột rồi tụt xuống khi chuyển sang câu tự nghĩ. Sự chênh lệch đó làm lộ ra đâu là trình độ thật của bạn.

Câu hỏi lệch một chút là đủ làm hỏng

Giả sử bạn thuộc bài mẫu "Describe a book you have read". Đề thật là "Describe a book you would like to read in the future". Cùng chủ đề sách, nhưng thì khác, ý khác. Người thuộc bài mẫu sẽ cố uốn bài cũ vào đề mới, và thường nói lệch đề. Người luyện nói tự nhiên chỉ cần nghĩ: sách nào mình muốn đọc, vì sao.

Thuộc nhiều không làm nói trôi hơn

Đây là điểm quan trọng nhất. Thuộc 50 bài luyện khả năng nhớ lại 50 đoạn văn. Nó không luyện khả năng nghe một câu hỏi, chọn ý, ghép câu ngay tại chỗ. Bài IELTS Speaking mãi không lên band giải thích kỹ cơ chế này. Nhiều người thuộc hàng trăm bài mà kỹ năng nói tại chỗ vẫn ở nguyên chỗ cũ.

Điều đúng hơn: câu mẫu là cái nạng, không phải cái chân

Câu mẫu không vô dụng. Vấn đề là cách dùng. Dùng đúng, nó là công cụ rất tốt.

Ví dụ câu mẫu cho "Do you like your hometown?":

"Yes, I'm quite fond of it. It's a small coastal town, so life there is pretty laid-back, and you're never far from the sea."

Lấy ra cụm: "be quite fond of", "pretty laid-back", "never far from". Lấy khung: thái độ, đặc điểm nơi đó, hệ quả. Rồi nói về quê mình:

"Honestly, I'm quite fond of it, though it's nothing special. It's a busy district in Ho Chi Minh City, so life is anything but laid-back. But I'm never far from good street food, which I love."

Câu thứ hai là của bạn. Bạn đã dùng câu mẫu, nhưng không thuộc câu mẫu.

Ở NEMO SPEAK, mỗi bài nói có câu trả lời mẫu và 3 tới 5 cụm từ đáng học, nhưng trình tự luyện được thiết kế để bạn rời câu mẫu dần: lượt 1 đọc theo mẫu, lượt 2 đổi vai, lượt 3 câu mẫu bị ẩn và người trả lời phải nói theo đời thật. Câu mẫu là điểm tựa ban đầu, không phải đích đến.

Còn "đề dự đoán" thì sao

Xem đề dự đoán để biết chủ đề hay gặp là việc có ích: bạn biết nên gom chất liệu cho những chủ đề nào. Nhưng thay vì thuộc một bài cho mỗi đề, hãy chuẩn bị chất liệu: vài câu chuyện thật, vài người, vài nơi, vài đồ vật có ý nghĩa với bạn. Một câu chuyện tốt có thể dùng cho năm sáu đề Part 2 khác nhau. Trang IELTS Speaking Part 2 mô tả cấu trúc lượt nói dài để bạn biết cần chuẩn bị bao nhiêu ý.

Nhưng chẳng lẽ không thuộc gì cả?

Có một vài thứ đáng thuộc, và phân biệt được chúng với bài mẫu là chỗ quan trọng.

Cụm từ ngắn thì nên thuộc. "It depends on...", "To be honest...", "I've never really thought about it, but...", "That's a tricky question." Đây là những mảnh nhỏ bạn ghép vào mọi câu trả lời. Thuộc chúng làm bạn nói trôi hơn mà không làm câu trả lời nghe như đọc.

Câu xin nhắc lại, xin thời gian thì nên thuộc. Chúng dùng được ở mọi phần thi và bật ra lúc bạn đang căng thẳng nhất.

Chi tiết của đời bạn thì nên nhớ. Tên trường, năm bạn bắt đầu một sở thích, món ăn bà hay nấu. Nhớ chúng giúp bạn kể nhanh khi cần.

Thứ không nên thuộc là cả đoạn văn trả lời trọn một đề. Ranh giới đơn giản: nếu thứ bạn thuộc dùng được cho mười câu hỏi khác nhau, nó là công cụ. Nếu nó chỉ dùng được cho đúng một đề, nó là bài mẫu.

Một thử nghiệm nhỏ

Nếu bạn vẫn chưa tin, hãy thử. Chọn một bài mẫu bạn đã thuộc kỹ nhất. Nhờ một người bạn hỏi đúng đề đó, rồi hỏi thêm ba câu tiếp theo mà bạn không biết trước: "Why?", "When was the last time?", "Would you recommend it to others?". Ghi âm và nghe lại. Hầu hết mọi người sẽ nghe thấy chính giọng mình thay đổi ở câu hỏi đầu tiên không có trong bài.

Đó là khoảng cách giữa thuộc bài và nói được. Và phòng thi nằm ở phía bên kia khoảng cách đó.

Nếu bạn đã lỡ thuộc nhiều bài mẫu rồi, đừng tiếc. Hãy coi chúng là kho cụm từ: mở từng bài, gạch ra những cụm bạn thật sự muốn dùng, và bỏ phần còn lại.

Tóm lại

Thuộc câu trả lời mẫu cho cảm giác an toàn và một con số đo được, nhưng nó luyện sai kỹ năng. Bài thi đòi nói tại chỗ, câu hỏi lệch và câu hỏi tiếp là chuyện bình thường, và câu thuộc lòng nghe ra ngay. Dùng câu mẫu để lấy cụm từ và khung ý, rồi nói về đời mình. Cách luyện với người thật cho có ích nằm ở bài luyện IELTS Speaking với bạn.