Luyện hỏi đáp tiếng Anh: đổi vai để luyện cả hai phía

Hầu hết người học tiếng Anh đã luyện trả lời hàng nghìn câu hỏi. "What's your name?", "Where do you live?", "What do you do?" Nhưng hãy tự hỏi: lần gần nhất bạn chủ động đặt một câu hỏi tiếng Anh cho ai đó là khi nào? Không phải câu hỏi đọc từ giấy, mà một câu bạn tự nghĩ ra để tìm hiểu về người kia.

Với nhiều người, câu trả lời là "rất lâu rồi", hoặc "chưa bao giờ". Đó là lý do trong các cuộc trò chuyện thật, họ trả lời được nhưng không giữ được cuộc nói chuyện. Khi người kia im, cuộc trò chuyện chết. Bài này bàn về một cách luyện đơn giản nhưng ít được làm đúng: đổi vai giữa người hỏi và người trả lời.

Vì sao đặt câu hỏi cũng là luyện nói

Câu hỏi có ngữ pháp riêng

Câu hỏi trong tiếng Anh đảo trật tự, cần trợ động từ, cần từ để hỏi đúng chỗ. "Where you went last weekend?" là lỗi rất phổ biến ở người chỉ luyện trả lời. Đặt câu hỏi nhiều lần là cách duy nhất để trật tự "Where did you go" thành phản xạ.

Người hỏi phải nghe và phản ứng

Khi trả lời, bạn có thể chuẩn bị trước phần nào. Khi hỏi, đặc biệt là hỏi tiếp, bạn phải nghe người kia nói gì và nghĩ ra câu hỏi theo đó. "Oh, you went to Da Lat? What did you like most about it?" Đây là phản xạ thật, gần với hội thoại đời sống hơn bất kỳ bài trả lời chuẩn bị sẵn nào.

Người hỏi dẫn cuộc trò chuyện

Trong đời thật, người biết hỏi là người giữ được cuộc nói chuyện. Họ không phải nói nhiều, nhưng họ quyết định cuộc nói chuyện đi đâu. Một người chỉ biết trả lời luôn ở thế bị động, chờ người khác cho mình lượt nói.

Cách đổi vai làm việc, từng bước

Dưới đây là một vòng đổi vai cụ thể cho hai người luyện cùng một chủ đề. Ví dụ chủ đề là kỳ nghỉ.

Bước 1: A hỏi, B trả lời theo mẫu

A đọc câu hỏi: "Where did you go on your last holiday?" B trả lời dựa theo câu mẫu có sẵn: "I went to Nha Trang with my family. We stayed there for three days." Mục đích lượt này là cả hai làm quen với câu hỏi và các cụm cơ bản.

Bước 2: đổi vai

B hỏi, A trả lời. Lúc này B, người vừa trả lời, phải tự hỏi câu tương tự. Nhiều người phát hiện ra họ trả lời được câu "Where did you go" nhưng khi tự hỏi thì lỡ nói "Where you go". Đây là lúc lỗi hiện ra để sửa.

Bước 3: A hỏi lại, B trả lời theo đời thật

Câu mẫu được che đi. B kể kỳ nghỉ thật của mình. A không chỉ đọc câu hỏi có sẵn mà thêm ít nhất một câu hỏi tiếp dựa trên điều B vừa nói: "Oh, you went camping? Was it cold at night?"

Bước 4: đổi vai lần nữa

A kể chuyện thật, B hỏi tiếp. Lúc này cả hai đã quen chủ đề, câu hỏi và trả lời đều trôi hơn hẳn lượt 1.

Trình tự này rất gần với cách một bài Speak together ở Nemo được tổ chức: lượt 1 đọc theo mẫu, lượt 2 đổi vai, lượt 3 người trả lời nói theo đời thật với câu mẫu bị ẩn, lượt 4 đổi vai, cuối cùng mỗi người chia sẻ điều thú vị thu được. Vai A thiên về hỏi, vai B thiên về trả lời, và hai người đổi nhau để ai cũng luyện cả hai phía.

Làm người hỏi cho tốt

Nhiều người coi vai người hỏi là vai "nghỉ", chỉ đọc câu hỏi rồi chờ. Đó là cách lãng phí nửa buổi luyện. Vài cách làm vai người hỏi có ích hơn:

• Hỏi cùng một ý theo cách khác. Thay vì "Where did you go?", thử "Did you go anywhere nice?" hoặc "What did you do for your holiday?" Mỗi câu hỏi trong các bài Speak together được soạn sẵn ba cách hỏi, chính để người hỏi tập đổi cách hỏi.
• Hỏi tiếp một câu. Sau mỗi câu trả lời, hỏi thêm một câu dựa trên chi tiết vừa nghe. "Who did you go with?", "What was the best part?", "Would you go back?"
• Phản ứng trước khi hỏi. "Oh, that sounds fun." "Really? I've never been there." Một câu phản ứng ngắn làm cuộc hỏi đáp giống trò chuyện hơn là phỏng vấn.

Một ví dụ vai người hỏi tốt:

B: "I went to Hoi An last summer." A: "Oh nice, I've always wanted to go there. How long did you stay?" B: "Just two days, but it was enough to see the old town." A: "Did you try the famous chicken rice?"

A chỉ nói bốn câu ngắn, nhưng mỗi câu đều luyện phản xạ nghe và phản ứng.

Những câu hỏi tiếp dùng được cho mọi chủ đề

Người hỏi hay bí ở câu hỏi thứ hai. Câu đầu có sẵn trong bài; câu tiếp theo phải tự nghĩ. Một bộ nhỏ câu hỏi tiếp "vạn năng" giúp vượt qua chỗ bí này:

• "Why is that?" hoặc "How come?" để hỏi lý do.
• "What was that like?" để mời kể thêm cảm nhận.
• "Who were you with?" để hỏi về người.
• "Would you do it again?" để hỏi về tương lai.
• "How is that different from...?" để mời so sánh.
• "What's the best part about it?" để hỏi điểm nổi bật.

Sáu câu này dùng được cho du lịch, đồ ăn, sở thích, trường học, công việc. Khi đã thuộc tay, bạn không còn phải nghĩ "hỏi gì tiếp"; bạn chỉ cần nghe câu trả lời và chọn câu hợp nhất. Đó chính là phản xạ nghe và phản ứng mà vai người hỏi rèn cho bạn.

Một mẹo nhỏ: ở mỗi buổi, chọn hai trong sáu câu để cố ý dùng. Buổi sau đổi hai câu khác. Sau ba buổi, cả sáu đã quen miệng.

Giới hạn của cách này

Đổi vai không phải giải pháp cho mọi vấn đề. Vài giới hạn cần biết:

• Hai người cùng yếu một chỗ thì khó tự sửa. Nếu cả A và B đều nói "Where you went", không ai nhận ra. Một câu mẫu hoặc câu hỏi soạn sẵn giúp phần này.
• Chủ đề quá lạ thì người hỏi bí. Đổi vai hiệu quả nhất với chủ đề quen thuộc, nơi cả hai có đủ vốn để hỏi và đáp.
• Không thay được việc nói dài. Đổi vai luyện hỏi đáp ngắn rất tốt, nhưng muốn nói liền hai phút về một chủ đề, bạn vẫn cần luyện riêng.

Dấu hiệu đổi vai đang có tác dụng

• Bạn đặt câu hỏi với trật tự đúng mà không phải nghĩ.
• Khi nói chuyện thật, bạn tự nhiên hỏi lại người kia thay vì chỉ trả lời.
• Bạn thấy mình nghe câu trả lời của người khác kỹ hơn, vì biết mình sẽ phải hỏi tiếp.
• Cuộc trò chuyện không chết khi người kia ngừng hỏi.

Điểm thứ ba còn có lợi cho kỹ năng nghe; bài nói nhiều giúp nghe tốt hơn bàn thêm về chuyện này.

Đi tiếp từ đây

Khi đổi vai với một người đã quen, bạn có thể thử đổi luôn người luyện: cùng chủ đề, người hỏi mới, câu hỏi khác đi. Bài đổi bạn luyện nói nói về bước này. Còn nếu bạn muốn xem đổi vai nằm ở đâu trong cả hành trình nói trôi, đọc bản đồ luyện nói trôi chảy. Với người luyện thi, trang IELTS Speaking Part 3 cho thấy giám khảo hỏi tiếp dựa trên câu trả lời của bạn thế nào, rất giống vai người hỏi bạn vừa tập.