Cụm từ giao tiếp tiếng Anh thông dụng: vốn dùng được ngay

Hà có một cuốn sổ từ vựng dày hai trăm trang. Mỗi trang là một từ đơn, nghĩa tiếng Việt, một câu ví dụ chép từ từ điển. "Convenient: tiện lợi." "Crowded: đông đúc." "Delicious: ngon." Khi được hỏi "What's your favourite place to eat?", cô biết cả ba từ, nhưng câu nói ra vẫn là: "I like... the restaurant... near my house. It is... delicious... and... convenient." Từng từ đúng, cả câu vẫn ngắc ngứ.

Hà là nhân vật minh hoạ. Điều cô thiếu không phải là từ. Cô thiếu những khối lớn hơn từ: "It's just around the corner from my place", "The food is always fresh", "It never gets too crowded". Bài này bàn về nhu cầu đó, vì sao cụm từ quan trọng hơn từ đơn khi nói, và cách xây vốn cụm gắn với chủ đề.

Vì sao người nói trôi nghĩ bằng cụm

Khi nghe một người nói tiếng Anh trôi, bạn tưởng họ lắp câu rất nhanh từ từng từ. Thật ra phần lớn thời gian họ không lắp từ từ. Họ ghép những khối có sẵn: "to be honest", "I'm not really into", "it depends on", "the thing is", "I ended up". Mỗi khối được lấy ra một lần, như một từ dài.

Điều này có hai lợi ích rõ ràng:

• Nhanh hơn. Lấy một khối bốn từ tốn gần bằng lấy một từ. Câu mười hai từ có thể chỉ là ba khối.
• Đúng hơn. Khối có sẵn đã đúng ngữ pháp, đúng giới từ, đúng thứ tự. Bạn không phải kiểm lại "interested in" hay "interested on" giữa lúc nói.

Nhu cầu thật: cụm theo chủ đề, không phải danh sách chung

Nhiều người đã thấy những danh sách kiểu "100 cụm từ giao tiếp thông dụng nhất". Chúng không sai, nhưng có một vấn đề: cụm tách khỏi hoàn cảnh rất khó nhớ và càng khó lấy ra đúng lúc. Bạn học "It's not my cup of tea" trong danh sách, và nó không bao giờ bật ra khi ai đó hỏi bạn về môn thể thao bạn không thích.

Cụm từ bám tốt nhất khi được học cùng với chủ đề mà bạn sẽ nói. Ví dụ với chủ đề đồ ăn:

• "I'm not a big fan of..."
• "It's a bit too spicy for me."
• "I could eat it every day."
• "My mum makes the best..."

Với chủ đề cuối tuần:

• "I usually take it easy on Saturdays."
• "I try to catch up on sleep."
• "I ended up staying home."
• "It was nice to have some time off."

Với chủ đề điện thoại và ứng dụng:

• "I can't live without..."
• "I spend way too much time on..."
• "It's handy for..."
• "I try not to check it before bed."

Để ý: nhiều cụm trong số này chuyển được sang chủ đề khác. "I ended up..." dùng được cho du lịch, mua sắm, học hành. "I'm not a big fan of..." dùng được cho mọi thứ bạn không thích. Học cụm theo chủ đề không có nghĩa là cụm bị khoá trong chủ đề đó; nó chỉ có nghĩa là lần đầu tiên bạn gặp nó, nó có chỗ để bám.

Bao nhiêu cụm là đủ

Nhu cầu ở đây không phải là thật nhiều. Một vốn nhỏ dùng nhuần có giá trị hơn một vốn lớn nằm trong sổ. Một con số dễ nhớ: mỗi chủ đề ba tới năm cụm bạn thật sự dùng được không nhìn sổ. Các bài Speak together ở Nemo gợi ý đúng khoảng này, 3 tới 5 cụm đáng học cho mỗi bài, để người học không bị ngợp.

Với mười chủ đề quen thuộc như gia đình, đồ ăn, cuối tuần, mua sắm, hỏi đường, thời tiết, sở thích, trường học, kỳ nghỉ, kế hoạch, bạn có khoảng ba bốn chục cụm. Cộng thêm một nhóm cụm dùng chung như từ nối và câu đệm, bạn đã có một vốn đủ cho phần lớn cuộc trò chuyện hằng ngày.

Cách học cụm gắn với một chủ đề nói

Bước 1: gặp cụm trong câu trả lời mẫu

Đừng học cụm từ danh sách trống. Hãy gặp nó trong một câu trả lời mẫu cho một câu hỏi cụ thể. "What do you usually do on Saturdays?" "I usually take it easy on Saturdays. I sleep in, then maybe meet a friend for coffee." Cụm "take it easy" giờ có một ngữ cảnh.

Bước 2: nói lại theo chuyện của mình

Thay nội dung, giữ cụm: "I don't really take it easy on Saturdays, because I have extra classes in the morning." Đây là lúc cụm bắt đầu thành của bạn.

Bước 3: dùng lại trong một buổi khác

Cụm chỉ thật sự ở lại khi bạn dùng nó ở một chỗ khác chỗ bạn học. Ví dụ, khi nói về kỳ nghỉ: "On holiday I just want to take it easy." Bài học tiếng Anh nhanh quên giải thích vì sao lần gặp lại này quan trọng.

Bước 4: chú ý khi nghe người khác dùng

Trong buổi luyện theo cặp, khi bạn làm người hỏi, hãy để ý cụm người kia dùng. Cụm của họ có thể khác cụm của bạn, và đó là nguồn cụm mới tự nhiên nhất.

Tự kiểm: vốn cụm của bạn đã đủ chưa

Chọn ba chủ đề bạn hay nói. Với mỗi chủ đề, thử trả lời không nhìn sổ:

• Bạn có nói được ba câu liền không, mà trong đó có ít nhất hai cụm nhiều hơn hai từ?
• Có cụm nào bạn dùng ở cả ba chủ đề không? Đó là dấu hiệu tốt, cụm đã rời khỏi chỗ học.
• Có chỗ nào bạn phải dừng để tìm giới từ hay cách ghép từ? Đó là chỗ thiếu cụm.

Nếu bạn dừng nhiều ở chỗ nối các câu, có lẽ bạn cần nhóm cụm dẫn ý và từ nối. Trang từ nối ý khi nói có các nhóm từ nối chia theo chức năng.

Nhóm cụm dùng chung cho mọi chủ đề

Bên cạnh cụm theo chủ đề, có một nhóm nhỏ cụm "khung" đáng học trước tiên, vì chúng xuất hiện ở gần như mọi câu trả lời:

• Để mở câu: "Well, ...", "Actually, ...", "To be honest, ...".
• Để nêu thói quen: "I usually...", "I tend to...", "Most of the time...".
• Để nêu sở thích: "I'm really into...", "I'm not a big fan of...", "I don't mind...".
• Để nối lý do: "because...", "so...", "that's why...".
• Để thêm ví dụ: "For example, ...", "Like last week, ...".
• Để mua thời gian: "Let me think...", "That's a good question...".

Khoảng mười lăm cụm này là bộ xương. Cụm theo chủ đề là thịt. Người có bộ xương vững thì dù gặp chủ đề lạ vẫn dựng được câu trả lời, chỉ thiếu vài từ nội dung. Người chỉ có thịt mà không có xương thì gặp chủ đề lạ là rời rạc.

Nếu bạn mới bắt đầu xây vốn cụm, hãy dành hai tuần đầu chỉ để làm bộ xương này thành phản xạ. Sau đó mỗi chủ đề mới chỉ cần thêm ba bốn cụm nội dung.

Những nhầm lẫn hay gặp

• Học thành ngữ quá hoa mỹ. "It's raining cats and dogs" gần như không ai dùng thật. Ưu tiên cụm nghe tự nhiên trong đời thường.
• Học cụm mà không biết dùng với ai. "Gonna", "wanna" hợp khi nói chuyện thân mật, không hợp khi phỏng vấn.
• Nhét cụm vào mọi chỗ. Dùng "to be honest" mỗi câu làm câu nghe gượng. Mỗi cụm dùng khi nó thật sự hợp.

Tóm lại

Nói trôi cần những khối lớn hơn từ. Nhu cầu thật không phải là một danh sách dài, mà là ba tới năm cụm cho mỗi chủ đề hay nói, học trong câu trả lời mẫu, nói lại theo chuyện của mình, và dùng lại ở chủ đề khác. Để thấy cụm từ nằm ở chặng nào trong hành trình nói trôi, xem bản đồ luyện nói trôi chảy. Nếu bạn đang chuẩn bị thi, những câu hỏi ngắn trong IELTS Speaking Part 1 là chỗ tốt để thử vốn cụm theo chủ đề.