Sợ bị cười khi nói tiếng Anh trước bạn bè

Năm lớp 8, Tuấn đứng lên đọc đoạn hội thoại trước lớp. Cậu phát âm "comfortable" thành "com-for-tây-bồ". Một bạn ở bàn cuối bật cười, rồi cả dãy cười theo. Chuyện chỉ kéo dài năm giây. Nhưng bốn năm sau, lên lớp 12, Tuấn vẫn không bao giờ tự giơ tay nói tiếng Anh trong lớp. Điều thú vị là khi chơi game online với người nước ngoài, cậu nói khá thoải mái.

Tuấn không sợ nói sai. Cậu sợ bị cười. Hai nỗi sợ này hay bị gộp làm một, nhưng chúng khác nhau về gốc rễ và về cách gỡ. Bài này nói riêng về nỗi sợ ánh mắt người khác: vì sao nó mạnh, phần nào có cơ sở, và vì sao một phòng luyện chỉ có hai người lại giúp nhiều hơn một lớp học ấm áp nhất.

Sợ bị cười khác sợ sai ở đâu

Người sợ sai lo về câu nói. Người sợ bị cười lo về hình ảnh của mình trong mắt người nghe. Dấu hiệu nhận ra:

• Bạn nói được với người lạ trên mạng nhưng im lặng trước bạn cùng lớp hay đồng nghiệp.
• Bạn ngại phát âm "chuẩn" vì sợ bị coi là làm màu, nên cố tình nói giọng Việt hoá.
• Bạn nhớ rất rõ một lần bị cười từ nhiều năm trước.
• Nỗi sợ tăng theo số người nghe, và đặc biệt tăng khi trong đó có người bạn muốn gây ấn tượng.

Nếu bạn nhận ra mình trong những dòng trên, việc học thêm ngữ pháp sẽ không giúp nhiều. Vấn đề không nằm ở câu, mà ở khán giả.

Vì sao nỗi sợ này mạnh ở tuổi teen và người đi làm trẻ

Ở tuổi teen, ý kiến của bạn bè cùng lứa có sức nặng rất lớn. Một lần bị cười trước lớp có thể trở thành một ký ức khó phai và tự động bật lên mỗi khi có dịp nói lại. Người đi làm trẻ thì mang một phiên bản khác: sợ đồng nghiệp đánh giá năng lực, sợ sếp nghe thấy mình vấp.

Còn một yếu tố đặc biệt ở môi trường Việt Nam: phát âm tiếng Anh "chuẩn" đôi khi bị trêu là "sính ngoại" hay "làm màu". Thế là người học bị kẹp giữa hai phía: nói giọng Việt thì sợ bị cười vì dở, nói giọng chuẩn thì sợ bị cười vì làm màu. Lối thoát duy nhất có vẻ an toàn là im lặng.

Phần nào có cơ sở

Công bằng mà nói, nỗi sợ này không hoàn toàn tưởng tượng. Có những lớp học, những nhóm bạn mà việc trêu chọc là thật. Có những nơi làm việc mà người ta âm thầm đánh giá tiếng Anh của nhau. Nếu bạn từng bị cười, trải nghiệm đó là thật, và nỗi sợ là phản ứng hợp lý của một người đã bị tổn thương.

Phần nào không có cơ sở

Nhưng nỗi sợ thường phóng đại hai điều:

Thứ nhất, mức độ người khác để ý. Trong một lớp học, phần lớn mọi người đang lo về lượt nói của chính họ. Bạn nhớ lần mình bị cười bốn năm, nhưng người cười có lẽ quên sau bốn phút.

Thứ hai, sự cần thiết phải nói trước đông người. Người sợ bị cười hay nghĩ rằng muốn giỏi nói thì phải "vượt qua nỗi sợ" bằng cách đứng lên trước cả lớp. Không cần. Có thể luyện nói tới mức khá mà không phải nói trước đám đông lần nào. Khi đã nói được, việc nói trước đông người trở nên dễ hơn nhiều.

Vì sao một bạn cùng trình độ an toàn hơn cả lớp

Đây là ý chính của bài. Nếu nỗi sợ tăng theo số người nghe, thì cách gỡ tự nhiên nhất là giảm số người nghe xuống mức thấp nhất mà vẫn có người thật: một người.

Một bạn luyện cùng trình độ an toàn vì bốn lý do:

1. Không có khán giả: không ai ngồi xem, chỉ có hai người đang cùng làm một việc.
2. Cùng vị trí: người kia cũng sắp phải nói, cũng sẽ vấp. Không ai ở thế đứng trên để cười ai.
3. Có việc để làm: khi phải hỏi một câu hỏi, lắng nghe và hỏi tiếp, bạn bận tới mức không còn chỗ để lo mình trông thế nào.
4. Đổi vai: bạn vừa là người hỏi vừa là người trả lời. Bạn thấy bạn luyện cũng vấp như mình, và điều đó làm nỗi sợ của bạn nhỏ lại.

Trong NEMO SPEAK, việc luyện diễn ra trong phòng breakout của Zoom, mỗi phòng hai người, cùng một chủ đề quen như cuối tuần hay đồ ăn. Người A hỏi, người B đáp, rồi đổi. Nửa sau buổi, bạn đổi sang một bạn khác. Không có ai đứng trên bục, không có dãy bàn cuối. Với người mang nỗi sợ như Tuấn, đó là môi trường mà câu "com-for-tây-bồ" nếu có xảy ra cũng chỉ được đáp lại bằng câu hỏi tiếp theo.

Cách giảm nỗi sợ từng nấc

Nỗi sợ ánh mắt người khác không biến mất sau một buổi. Nó nhỏ dần qua những lần nói mà không có chuyện gì xấu xảy ra. Vài nấc gợi ý:

1. Một người lạ, qua mạng. Người lạ không có chung ký ức với bạn, nên không có "hình ảnh" nào để giữ.
2. Một bạn cùng trình độ, cố định vài buổi. Lặp lại với cùng người giúp bạn quen và thả lỏng.
3. Đổi bạn luyện. Nói với người mới, nhưng vẫn là một người.
4. Nhóm nhỏ ba bốn người. Lúc này bạn đã có đủ lần nói an toàn để chịu được thêm vài ánh mắt.
5. Phát biểu trước lớp hay phòng họp. Không cần làm ngay, và khi đến nấc này, nó đã bớt đáng sợ.

Viết lại ký ức bị cười

Người mang nỗi sợ này thường có một ký ức gốc như lớp 8 của Tuấn. Ký ức đó không xoá được, nhưng có thể bị "đè" bởi những ký ức mới. Mỗi lần bạn nói tiếng Anh với một người và chuyện gì xấu cũng không xảy ra, bạn có thêm một ký ức ngược chiều. Mười lần như vậy chưa xoá được năm giây năm lớp 8, nhưng làm nó mất quyền quyết định.

Một cách nhỏ giúp quá trình này nhanh hơn: sau mỗi buổi luyện, ghi một dòng "hôm nay mình nói về chủ đề gì, với ai, có ai cười không". Câu trả lời cho phần cuối gần như lúc nào cũng là không. Đọc lại danh sách ấy sau một tháng, bạn có bằng chứng viết tay rằng nỗi sợ của mình phóng đại. Bằng chứng tự viết có sức thuyết phục hơn mọi lời động viên, kể cả lời trong bài này.

Nếu bạn là người từng cười người khác

Một lời cho người đọc ở phía bên kia: nếu bạn từng cười một bạn phát âm sai, có lẽ bạn không có ác ý. Nhưng năm giây đó có thể khiến người ta im lặng nhiều năm. Trong phòng luyện, điều giúp nhất bạn có thể làm là đáp lại bằng một câu hỏi tiếp theo, như thể không có gì xảy ra.

Bước tiếp theo

Hãy thử một buổi luyện chỉ với một người, chủ đề quen, có câu mẫu sẵn. Không cần phát biểu trước ai. Bài luyện nói theo cặp qua Zoom mô tả cụ thể một buổi như vậy, còn bài sợ nói sai tiếng Anh giúp nếu bạn mang cả hai nỗi sợ cùng lúc. Nếu bạn cần danh sách câu hỏi quen thuộc để bắt đầu, xem IELTS Speaking Part 1.