Con bạn được IELTS 7.0: sai lầm khi so điểm với con nhà người ta

Trong nhóm phụ huynh lớp, một tin nhắn hiện lên: "Cháu nhà mình vừa có kết quả IELTS 7.0, cảm ơn các thầy cô." Kèm theo là ảnh bảng điểm và hàng chục lời chúc mừng. Chị Vân đọc, gõ một chữ "chúc mừng chị", rồi đặt điện thoại xuống và nhìn sang phòng con. Con chị học cùng lớp, luyện IELTS cùng thời gian, lần thi thử gần nhất được 5.5. Tối hôm ấy, chị không nói gì với con, nhưng câu "sao bạn ấy làm được mà con thì chưa" cứ nằm trong đầu. Và một tuần sau, trong một lần con nói chưa kịp làm bài Writing, câu ấy bật ra.

So sánh là phản xạ tự nhiên của cha mẹ. Nhưng trong chuyện IELTS, so điểm của con với con nhà người ta là một sai lầm có hệ quả rất cụ thể. Bài này chỉ ra vì sao phép so ấy lệch, dấu hiệu gia đình đang rơi vào nó, và cách thay nó bằng một phép so thật sự có ích.

Vì sao so sánh hấp dẫn đến vậy

Phụ huynh không đánh giá được tiếng Anh của con. Khi không có thước đo riêng, người ta mượn thước đo của người khác. Con số 7.0 của bạn cùng lớp trở thành một điểm mốc: con mình ở trên hay dưới nó?

Thêm vào đó, thông tin về điểm của con người khác thường đến theo một chiều. Người ta khoe khi con được 7.0. Hiếm ai nhắn vào nhóm "cháu nhà mình thi được 5.0, buồn quá". Vì vậy bức tranh phụ huynh nhìn thấy là bức tranh toàn điểm cao.

Bằng chứng rằng phép so lệch

Hai đứa trẻ cùng lớp, cùng thời gian luyện, vẫn khác nhau ở ít nhất ba điểm quyết định.

Điểm xuất phát khác nhau

Bạn được 7.0 có thể bắt đầu luyện khi đã 6.0, vì từ nhỏ đọc sách tiếng Anh. Con mình có thể bắt đầu từ 4.5. Cùng một năm, bạn đi được một band, con đi được một band. Hai đứa tiến bộ như nhau, nhưng một đứa được khen còn một đứa bị hỏi "sao chưa được".

Đích khác nhau

Bạn cần 7.0 cho một trường đòi cao. Con có thể chỉ cần 6.0 cho chương trình con chọn. Nếu con đạt 6.0 đúng hạn, con đã thành công với mục tiêu của mình, dù thấp hơn bạn một band.

Thời gian và hoàn cảnh khác nhau

Bạn có thể đã luyện hai năm, còn con mới luyện tám tháng. Bạn có thể không học thêm môn nào khác, còn con đang ôn ba môn thi tốt nghiệp. Bạn có thể có người kèm riêng mỗi ngày. Những khác biệt này không hiện ra trong tấm ảnh bảng điểm.

Phép so hại con thế nào

Con học để đuổi, không học để tiến

Khi mốc so sánh là bạn, con có thể bắt đầu học để "bằng bạn" thay vì học để lấp chỗ hổng của mình. Nếu bạn mạnh Speaking và con yếu Writing, việc đuổi theo bạn không giúp gì cho Writing của con.

Con mất niềm tin vào tiến bộ của mình

Con có thể đã tiến một band trong một năm, một kết quả rất đáng ghi nhận. Nhưng khi đứng cạnh một con số cao hơn, con chỉ thấy khoảng cách. Tiến bộ thật trở nên vô hình.

Con giấu điểm

Sau vài lần bị so sánh, nhiều học sinh bắt đầu giấu kết quả thi thử, hoặc nói tránh. Lúc này bố mẹ mất luôn nguồn thông tin duy nhất mình có.

Dấu hiệu gia đình đang rơi vào sai lầm này

• Câu đầu tiên khi biết điểm của con là "thế bạn A được bao nhiêu?".
• Mục tiêu của con được đặt bằng điểm của bạn, không bằng yêu cầu của trường.
• Con bắt đầu hỏi ngược lại "sao bố mẹ không so con với bạn B, bạn ấy còn thấp hơn".
• Tin nhắn trong nhóm phụ huynh làm tâm trạng cả nhà đổi theo.

Sửa thế nào: đổi thước đo

Cách sửa không phải là cố gắng không so sánh (điều gần như không thể). Cách sửa là đổi đối tượng so sánh: so con với chính con, vài tuần hoặc vài tháng trước.

Phép so với chính con có ba ưu điểm. Nó cùng điểm xuất phát, cùng đích, cùng hoàn cảnh, nên sự khác biệt phản ánh đúng tiến bộ. Nó chỉ ra hướng cần đi tiếp. Và nó cho con cảm giác đang tiến, thứ nhiên liệu cần nhất trong một hành trình dài.

Ở Nemo12, trang tổng quan của người học hiện số giờ học trong 12 tuần gần nhất và những tiến bộ nhỏ gần đây, đo công sức chứ không phán xét. Thiết kế ấy dựa trên cùng một ý: thước đo có ích nhất là con so với con.

Cùng một điểm số, hai phản ứng

Trước: Con có điểm thi thử 5.5. Mẹ nói: "Con bạn Lan được 6.5 rồi đấy. Con phải chăm hơn." Con im lặng, đóng cửa phòng. Lần thi thử sau, con không báo điểm.

Sau: Con có điểm thi thử 5.5. Mẹ hỏi: "Lần trước con được 5.0 đúng không? Kỹ năng nào lên?" Con nói Reading lên 6.0, Writing vẫn 5.0. Mẹ hỏi: "Thế Writing con thấy vướng ở đâu?" Con kể về việc không nghĩ ra ý cho Task 2. Cuộc nói chuyện kết thúc với một việc cụ thể: con sẽ hỏi thầy cô về cách lập dàn ý.

Cùng một điểm số, hai cách phản ứng. Cách thứ nhất cho gia đình một cảm xúc. Cách thứ hai cho gia đình một việc để làm.

Khi chính con so mình với bạn

Đôi khi người so sánh không phải bố mẹ mà là con. Con về nhà và nói "cả lớp ai cũng 6.0 rồi, chỉ con 5.5". Lúc ấy bố mẹ dễ phản ứng theo hai cách đều không giúp gì: hoặc đồng tình ("thì con phải cố lên"), hoặc gạt đi ("kệ bạn, so làm gì").

Cách thứ ba là giúp con đổi thước đo, giống như bố mẹ tự đổi cho mình. Có thể hỏi: "Ba tháng trước con được bao nhiêu?", "Trường con chọn cần bao nhiêu?", "Còn bao lâu tới hạn?". Ba câu này kéo con về với con đường của chính mình mà không phủ nhận cảm xúc của con. Nếu sau đó con vẫn buồn, hãy để con buồn một chút. Cảm giác bị bỏ lại là thật, và nó qua nhanh hơn khi được nghe thay vì bị sửa.

Khi so sánh là có ích

Có một kiểu so sánh có ích: so con với yêu cầu của trường con chọn. Đây không phải so với người khác, mà so với đích của chính con. "Trường cần Writing 6.0, con đang 5.5" là một câu có ích. "Bạn A được Writing 7.0" thì không.

Với nhóm phụ huynh

Không cần rời nhóm, nhưng có thể đổi cách đọc tin trong nhóm. Khi thấy một bảng điểm cao, hãy nhớ rằng mình không biết bạn ấy bắt đầu từ đâu, cần gì, và đã đi bao lâu. Mỗi đứa trẻ có một đường riêng.

Nếu chưa có một thước đo riêng cho con, hãy bắt đầu từ việc đặt mục tiêu theo yêu cầu thật của hồ sơ, như trong bài cùng con đặt mục tiêu IELTS có hạn chót. Khi đã có mục tiêu, bài đọc báo cáo tiến độ IELTS của con: nhìn vào đâu giúp bố mẹ theo dõi con so với chính con. Còn nếu muốn biết mỗi band thật sự nói gì về khả năng tiếng Anh, để không bị một con số của người khác làm choáng, trang band điểm IELTS: mỗi mức đòi hỏi gì là chỗ đọc ngắn.

Điều đáng nghe trước mọi phép so

Con số 7.0 của con nhà người ta là thật, nhưng nó không nói gì về con mình. Cái nói về con mình là con của tháng trước. Nếu hôm nay con giỏi hơn tháng trước ở một chỗ cụ thể, đó là tin tốt, và con xứng đáng được nghe tin tốt ấy từ bố mẹ trước khi nghe bất kỳ phép so sánh nào.