Ngộ nhận: phải giỏi ngữ pháp rồi mới được nói

"Em định ôn lại hết ngữ pháp trong hè này, xong rồi mới bắt đầu luyện nói." Câu này được nói ra với rất nhiều quyết tâm. Người nói thường đã mua sẵn một cuốn ngữ pháp dày, lên kế hoạch mỗi ngày một chủ điểm: thì hiện tại, thì quá khứ, câu bị động, mệnh đề quan hệ. Đến cuối hè, cuốn sách xong được một nửa, và việc luyện nói được dời sang học kỳ sau.

Niềm tin rằng phải giỏi ngữ pháp rồi mới được nói là một trong những lý do phổ biến nhất khiến người học trì hoãn việc nói hàng năm trời. Bài này xem xét niềm tin ấy: vì sao nó hợp lý đến vậy, bằng chứng nào cho thấy nó sai, và thứ tự nào giữa nói và ngữ pháp hợp lý hơn.

Câu nói phổ biến và các biến thể

Ngộ nhận này có nhiều dạng:

• "Chưa vững ngữ pháp thì nói ra toàn sai, luyện nói làm gì."
• "Nói sai nhiều sẽ thành thói quen, sau này khó sửa."
• "Phải nắm hết 12 thì mới nói được câu đúng."
• "Người nói tiếng Anh giỏi là người giỏi ngữ pháp."

Tất cả có chung một giả định: ngữ pháp là nền móng, nói là ngôi nhà, không thể xây nhà khi chưa có móng.

Vì sao người ta tin như vậy

Niềm tin này không đến từ hư không. Có ít nhất ba lý do khiến nó nghe rất hợp lý:

Cách học ở trường

Suốt nhiều năm, tiếng Anh ở trường được dạy theo thứ tự: học cấu trúc, làm bài tập, rồi mới (nếu còn thời gian) dùng. Người học quen với thứ tự đó đến mức nghĩ nó là thứ tự tự nhiên của việc học ngôn ngữ.

Điểm số đo ngữ pháp

Bài kiểm tra trên lớp chấm ngữ pháp rất kỹ, còn nói thì hầu như không chấm. Học sinh học được rằng ngữ pháp là thứ quan trọng, nói là thứ phụ.

Cảm giác an toàn

Học ngữ pháp trong phòng một mình an toàn hơn nói trước người khác. Niềm tin "phải học ngữ pháp trước" cho người ngại một lý do chính đáng để hoãn việc đáng sợ. Đây là lý do ít ai thừa nhận, nhưng có lẽ mạnh nhất.

Bằng chứng ngược

Trẻ em nói trước khi biết ngữ pháp là gì

Mọi đứa trẻ nói tiếng mẹ đẻ trôi chảy trước khi học một bài ngữ pháp nào. Chúng nói sai rất nhiều, "con đi chơi hôm qua" rồi "con đã đi chơi hôm qua", và sửa dần qua việc nghe và nói. Người lớn học ngoại ngữ không giống hệt trẻ em, nhưng nguyên tắc cốt lõi vẫn đúng: ngữ pháp được củng cố qua sử dụng.

Người giỏi ngữ pháp vẫn không nói được

Nếu ngữ pháp là nền móng đủ để nói, những học sinh điểm ngữ pháp cao nhất lớp phải là những người nói giỏi nhất. Thực tế thì bạn có thể tự quan sát: không ít người làm bài ngữ pháp rất tốt nhưng không nói nổi hai câu liền. Bài nghe hiểu mà không nói được giải thích vì sao biết luật và dùng luật là hai kỹ năng khác nhau.

Người nói được vẫn còn lỗi ngữ pháp

Ngược lại, nhiều người giao tiếp tiếng Anh tốt trong công việc vẫn mắc lỗi thì, lỗi mạo từ. Họ nói được không phải vì ngữ pháp hoàn hảo, mà vì họ đã nói đủ nhiều để truyền ý hiệu quả.

Ngữ pháp nào thật sự cần trước khi nói

Phá ngộ nhận không có nghĩa là ngữ pháp vô dụng. Có một lượng ngữ pháp tối thiểu giúp bạn bắt đầu nói, và lượng đó nhỏ hơn nhiều so với cả một cuốn sách:

• Câu cơ bản chủ ngữ, động từ, tân ngữ: "I like coffee."
• Động từ "to be": "I am a student. She is tired."
• Thì hiện tại đơn và quá khứ đơn: đủ để kể về thói quen và kể chuyện đã qua.
• Câu hỏi với "do" và từ để hỏi: "Do you like...? What do you...?"
• "Will" hoặc "going to" cho kế hoạch.

Với năm thứ này, bạn đã trả lời được phần lớn câu hỏi về chủ đề quen thuộc: gia đình, sở thích, cuối tuần, trường học. Mười hai thì, câu bị động, câu điều kiện loại ba có thể đợi.

Thứ tự hợp lý hơn

Thay vì "học hết ngữ pháp, rồi nói", hãy thử vòng lặp: nói với vốn tối thiểu, gặp chỗ kẹt, học đúng cấu trúc giải chỗ kẹt đó, dùng ngay. Ví dụ, bạn muốn nói "tôi đã sống ở Hà Nội được năm năm" và nhận ra mình không biết cách. Đó là lúc học thì hiện tại hoàn thành: "I've lived in Hanoi for five years." Học lúc này, bạn nhớ lâu hơn nhiều, vì cấu trúc gắn với một điều bạn thật sự muốn nói.

Còn chuyện "nói sai thành thói quen"?

Đây là lo lắng đáng xem xét nhất. Có đúng là nói sai nhiều sẽ làm lỗi "đông cứng" lại không?

Câu trả lời thực tế: lỗi chỉ đông cứng khi bạn không bao giờ nhận được phản hồi và không bao giờ nhìn lại. Người nói nhiều, có dùng câu mẫu đúng để đối chiếu, thỉnh thoảng nghe lại bản ghi của mình, sẽ tự sửa dần. Người không nói gì thì không có lỗi để sửa, nhưng cũng không có câu đúng nào được hình thành.

Trong cách luyện có câu mẫu, như lượt một đọc theo mẫu rồi mới tới lượt nói theo đời thật, bạn luôn có một phiên bản đúng vừa nghe, vừa nói, ngay trước khi tự nói. Đó là cách tự nhiên để lỗi không đông cứng. Bài bắt đầu nói từ câu mẫu mô tả chi tiết.

Điều đúng hơn

Nếu phải thay ngộ nhận bằng một câu, đó là: nói trước với ngữ pháp tối thiểu, ngữ pháp chắc dần nhờ nói. Người học nói được nhờ nói, và độ chính xác đến sau, qua hàng trăm lượt nói có đối chiếu.

Với những ai có mục tiêu IELTS, cũng đáng biết rằng phần Speaking xét cả độ trôi chảy lẫn độ chính xác ngữ pháp như các tiêu chí riêng. Một người chỉ học ngữ pháp mà không luyện nói sẽ thiếu hẳn một nửa. Trang IELTS Speaking mô tả cách các tiêu chí này được xét.

Hai người học, một năm

Hãy hình dung hai nhân vật minh hoạ cùng xuất phát điểm. Người thứ nhất dành cả năm ôn ngữ pháp từ đầu tới cuối sách, mỗi tuần làm năm mươi câu trắc nghiệm, chưa từng luyện nói. Người thứ hai học ngữ pháp tối thiểu, mỗi tuần luyện nói một buổi, và chỉ học thêm cấu trúc khi gặp chỗ kẹt.

Cuối năm, người thứ nhất làm bài ngữ pháp tốt hơn. Nhưng khi được hỏi "What have you been doing lately?", người thứ nhất nhận ra đây là thì hiện tại hoàn thành tiếp diễn, nhớ công thức, và mất sáu giây để dựng câu. Người thứ hai có thể không gọi được tên thì đó, nhưng đã nghe và nói câu tương tự nhiều lần: "I've been working a lot, and I've been learning to cook." Người thứ hai nói được. Người thứ nhất biết được. Nếu mục tiêu của bạn là nói, bạn biết mình nên là ai.

Việc làm ngay

Đóng cuốn ngữ pháp lại một tuần. Kiểm tra xem bạn đã có năm thứ tối thiểu ở trên chưa. Nếu có, chọn một chủ đề quen và nói thành tiếng về nó mỗi ngày. Ghi lại mọi chỗ bạn muốn nói mà không biết cách. Cuối tuần, mở cuốn ngữ pháp, nhưng chỉ đọc đúng những phần giải được danh sách chỗ kẹt ấy. Đó là ngữ pháp bạn sẽ nhớ.