SAT hay ACT cho học sinh Việt Nam, chọn một bài rồi dồn sức

Tối thứ Sáu, nhóm chat lớp 11 của Đức Minh (nhân vật minh hoạ) có ba luồng tranh cãi cùng lúc. Một bạn nói ACT dễ hơn vì "toán lớp 9". Một bạn khác nói SAT mới là chuẩn vì "ai cũng thi SAT". Người thứ ba gửi một ảnh chụp màn hình không rõ nguồn so sánh hai bài thi bằng những con số không ai kiểm được. Minh đọc hết, đóng máy, và vẫn không biết mình nên mua sách nào.

Câu hỏi SAT hay ACT không có đáp án chung. Nhưng nó có một cách trả lời gọn: so hai bài thi theo vài tiêu chí mà bạn tự kiểm được, thử cả hai trong một khung thời gian ngắn, rồi chọn một bài và dồn toàn bộ sức cho nó. Thứ tốn kém nhất không phải chọn sai, mà là không chọn, ôn nửa này nửa kia suốt nhiều tháng.

Bài này đi qua những tiêu chí đó. Về cấu trúc chi tiết, lệ phí và lịch thi của từng bài, hãy đối chiếu trang chính thức của College Board (SAT) và ACT, vì những thứ này có thể thay đổi theo năm.

Điểm giống nhau quan trọng nhất

Trước khi so khác biệt, cần biết một điều: phần lớn trường Mỹ nhận cả hai bài thi và không nói công khai rằng họ thích bài nào hơn. Điều này nên kiểm lại trên trang tuyển sinh của từng trường trong danh sách của bạn, nhưng nó có một hệ quả thực tế: với đa số học sinh, lựa chọn nên dựa vào việc bạn làm bài nào tốt hơn, chứ không dựa vào suy đoán trường nào thích bài nào.

Ngoại lệ đáng chú ý là đường xét tuyển trong nước. Một số trường đại học Việt Nam nêu rõ trong đề án tuyển sinh những chứng chỉ quốc tế họ nhận, và SAT xuất hiện thường xuyên hơn ACT. Nếu bạn giữ một đường xét tuyển trong nước làm phương án dự phòng, đây có thể là tiêu chí quyết định. Hãy đọc đề án của chính trường bạn nhắm, như bài xét tuyển đại học trong nước bằng SAT hướng dẫn.

Năm tiêu chí so sánh

1. Nhịp thời gian

Đây thường là khác biệt người thi cảm nhận rõ nhất. Digital SAT chia mỗi phần thành hai module, mỗi module có giờ riêng, và nhịp trung bình mỗi câu tương đối rộng. ACT nổi tiếng với nhịp nhanh hơn: nhiều câu hơn trong khoảng thời gian tương đương. Nếu bạn là người làm chắc nhưng chậm, SAT thường dễ chịu hơn. Nếu bạn nhanh và quen quyết định trong vài giây, ACT có thể không phải bất lợi.

Cách kiểm: làm một phần của mỗi bài trong đúng thời gian quy định và đếm số câu bạn phải đoán vì hết giờ. Con số đó nói nhiều hơn bất kỳ lời khuyên nào.

2. Toán

Học sinh Việt Nam thường có nền đại số và hình học chắc. Digital SAT cho dùng máy tính trong toàn bộ phần Math và có máy tính Desmos tích hợp. Chỗ mất điểm của học sinh Việt Nam ở SAT Math thường không phải kiến thức mà là đọc đề bài toán có lời bằng tiếng Anh và câu tự điền đáp án. Bài nâng điểm Math SAT phân tích kỹ điều này.

ACT Math trải rộng hơn về chủ đề và nhanh hơn về nhịp. Với người có nền toán mạnh, cả hai đều không đáng sợ; câu hỏi là bạn có giữ được độ chính xác khi nhịp tăng không.

3. Đọc hiểu và ngôn ngữ

Reading and Writing của Digital SAT dùng đoạn văn rất ngắn, mỗi đoạn đi với một câu hỏi. Điều này có lợi cho người học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai: bạn không phải giữ một bài đọc dài trong đầu qua nhiều câu. Phần đọc của ACT dùng bài dài hơn với nhiều câu hỏi trên một bài, đòi hỏi sức bền đọc và tốc độ lướt.

Nếu bạn đọc chậm nhưng hiểu kỹ, đoạn ngắn của SAT thường hợp hơn. Nếu bạn đọc nhanh và giỏi tìm ý trong bài dài, sự khác biệt này ít quan trọng.

4. Phần khoa học

ACT có phần kiểm tra khả năng đọc biểu đồ, bảng số và thí nghiệm. Nó không đòi kiến thức khoa học sâu, nhưng đòi đọc dữ liệu nhanh. SAT không có phần khoa học riêng, dù một số câu trong cả hai phần có dữ liệu và biểu đồ. Cấu trúc phần này của ACT đã có thay đổi trong thời gian gần đây, nên đừng dựa vào mô tả cũ; đọc bản hiện hành trên trang ACT.

5. Hình thức thi và tài liệu

Digital SAT thi trên máy qua ứng dụng Bluebook, có bài luyện chính thức miễn phí. Khi chọn một bài thi, hãy kiểm hình thức thi đang áp dụng tại Việt Nam, lịch thi và địa điểm, vì những thứ này ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch của bạn. Tài liệu luyện SAT bằng tiếng Việt và cộng đồng người thi SAT trong nước hiện dễ tìm hơn, điều này không làm SAT dễ hơn nhưng làm việc hỏi đáp và tìm bạn ôn dễ hơn.

Ai hợp với bài nào

Một vài hồ sơ học sinh thường gặp, đều là ví dụ minh hoạ:

• Hà Vy, lớp 10, tiếng Anh khá, toán tốt, làm bài chậm và cẩn thận. Nghiêng rõ về SAT: đoạn ngắn và nhịp rộng hợp với cách làm của Vy, và cô còn giữ được phương án xét tuyển trong nước.
• Quang Huy, lớp 11, đọc tiếng Anh rất nhanh, thích biểu đồ, hay thi đấu toán tốc độ. Nên thử ACT nghiêm túc. Nhịp nhanh không làm Huy mất điểm, và phần dữ liệu là thế mạnh của cậu.
• Bảo Ngọc, lớp 11, chưa biết mình hợp gì. Thử cả hai theo cách ở phần dưới, rồi quyết bằng số liệu của chính mình.

Thử cả hai trong một cuối tuần

Cách chọn đáng tin nhất là làm thử. Không cần hai bài thi đầy đủ; một buổi mỗi bài là đủ để thấy xu hướng.

Khi so điểm, có hai điều cần nhớ. Thứ nhất, bảng quy đổi giữa hai bài thi là một ước lượng; chênh lệch nhỏ không đủ để kết luận. Chỉ khi một bài cho kết quả tốt hơn rõ rệt, bạn mới có lý do mạnh. Thứ hai, cảm giác sau khi làm cũng là dữ liệu. Nếu bạn rời một bài thấy kiệt sức và hoảng vì hết giờ, còn bài kia thấy có thể làm tốt hơn nếu ôn thêm, điều đó đáng cân nhắc ngang với điểm.

Nếu kết quả hai bên gần nhau, hãy để hai yếu tố phụ quyết: có cần đường xét tuyển trong nước không, và tài liệu, bạn ôn, lớp học cho bài nào dễ tiếp cận hơn với bạn.

Vì sao chỉ nên chọn một

Có một chiến lược nghe hấp dẫn: ôn cả hai, thi cả hai, nộp bài nào cao hơn. Với phần lớn học sinh, đây là cách tiêu thời gian kém hiệu quả nhất. Hai bài thi có nhịp khác, dạng câu khác, chiến thuật khác. Mỗi giờ ôn ACT là một giờ không luyện module thích ứng của SAT, và ngược lại. Trong khi đó, thứ đẩy điểm lên là luyện đúng chỗ hổng của một bài thi cụ thể, lặp đi lặp lại.

Khi đã chọn SAT, việc tiếp theo là đặt con số cần đạt. Bài đặt điểm SAT mục tiêu từ danh sách trường đi qua toàn bộ quy trình đó. Còn nếu bạn chưa chắc mình có cần thi bài chuẩn hoá nào không, trang tôi có cần thi SAT không là chỗ bắt đầu trước cả câu hỏi SAT hay ACT.

Tóm lại

Đức Minh cuối cùng không quyết bằng nhóm chat. Cậu làm một bài luyện mỗi loại trong một cuối tuần, thấy mình phải đoán gần hết phần cuối của một bài vì hết giờ trong khi bài kia còn dư vài phút, và chọn bài còn dư giờ. Quyết định mất hai ngày, thay vì hai tháng lưỡng lự.

SAT hay ACT không phải câu hỏi về bài nào "dễ hơn". Nó là câu hỏi bài nào khớp với cách bạn làm bài và với con đường xét tuyển bạn cần giữ. Thử thật, so bằng số của chính mình, rồi chọn một và dồn sức.