Con áp lực thi SAT: dấu hiệu kiệt sức và cách bố mẹ đỡ con

Chị Thu (nhân vật minh hoạ) kể lại một bữa tối. Con gái lớp 11 ngồi ăn, cầm đũa mà không gắp, rồi đột nhiên bật khóc khi em trai hỏi mượn máy tính. Không có gì to tát xảy ra. Chỉ là tuần ấy con vừa nhận điểm thi thử SAT thấp hơn lần trước, và con đã ôn liên tục ba tháng.

Sau bữa tối ấy, chị Thu mang một nỗi sợ mới: con có đang kiệt sức không, và mình có phải là người đẩy con tới đó không?

Bài này nói về nỗi sợ ấy: kiệt sức về tâm lý khi ôn SAT. Đây là chuyện khác với quá tải lịch (chuyện số giờ không đủ, đã bàn trong bài vừa học trên lớp vừa ôn SAT). Một em có thể có lịch hợp lý mà vẫn kiệt sức, vì áp lực nằm trong đầu chứ không nằm trên thời khoá biểu.

Gọi đúng tên: căng thẳng, nản và kiệt sức

Không phải mọi cảm xúc tiêu cực khi ôn thi đều là kiệt sức. Phân biệt được giúp bố mẹ phản ứng đúng mức.

Căng thẳng là bình thường và thậm chí có ích ở mức vừa phải. Con lo trước kỳ thi, hồi hộp khi làm bài đo, hơi cáu khi bị hỏi dồn. Những biểu hiện ấy đến rồi đi, thường gắn với một sự kiện cụ thể.

Nản là khi con mất hứng một thời gian, thường sau một lần đo không như ý hoặc một giai đoạn dài không thấy tiến. Nản có thể qua trong vài ngày tới một hai tuần nếu có thay đổi nhỏ.

Kiệt sức là khi sự mệt mỏi kéo dài và lan ra ngoài SAT. Con không chỉ chán SAT mà chán cả những thứ trước đây thích. Nghỉ một cuối tuần không làm con khá lên.

Dấu hiệu bố mẹ nên để ý

Những dấu hiệu sau, nếu xuất hiện nhiều cùng lúc và kéo dài hơn hai tuần, đáng để bố mẹ ngồi lại với con:

• Ngủ quá ít hoặc quá nhiều so với thường ngày.
• Ăn uống thay đổi rõ.
• Không còn hứng với sở thích cũ: thể thao, âm nhạc, gặp bạn.
• Tự nói những câu kiểu "con dốt", "con không làm được đâu", "học cũng vậy thôi".
• Cáu gắt hoặc khóc với những chuyện nhỏ.
• Trốn tránh: mở sách ra rồi ngồi lướt điện thoại hàng giờ, và cảm thấy tội lỗi vì thế.

Nếu con có dấu hiệu nghiêm trọng hơn như nói về việc làm hại bản thân, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hoặc bỏ ăn, đó không còn là chuyện SAT. Bố mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Phần nào của nỗi sợ có cơ sở

Có cơ sở: ôn thi kéo dài nhiều tháng, với một kỳ thi mà cả nhà đặt nhiều kỳ vọng, đúng là môi trường dễ sinh kiệt sức. Nhất là khi con đồng thời phải giữ học bạ và làm hoạt động cho hồ sơ.

Có cơ sở: cha mẹ có thể vô tình góp phần. Không phải vì thiếu thương con, mà vì những câu nói tưởng là động viên nhưng con nghe như đòi hỏi.

Ít cơ sở hơn: nỗi sợ rằng bất kỳ áp lực nào cũng hại. Một mức áp lực vừa phải, có mục tiêu rõ và có tiến bộ nhìn thấy được, thường giúp con tập trung. Vấn đề không phải là có áp lực, mà là áp lực không có lối ra.

Nguồn áp lực thường không nằm ở SAT

Khi nói chuyện với các em ôn SAT, áp lực thường đến từ những nguồn cụ thể hơn là "đề khó":

Không thấy mình tiến. Ôn ba tháng mà không biết mình có khá hơn không là một trong những cảm giác mệt nhất. Nhiều em kiệt sức không vì học nhiều, mà vì học nhiều mà không thấy đâu.

Bị so sánh. "Bạn A được 1500 rồi đấy." Một câu như vậy từ bố mẹ, dù vô tình, thường ở lại trong đầu con lâu hơn bố mẹ nghĩ.

Cảm thấy cả nhà đặt cược vào mình. Con biết học phí không rẻ, biết bố mẹ kỳ vọng. Mỗi điểm thấp trở thành cảm giác làm mọi người thất vọng.

Không có điểm dừng. Mục tiêu không rõ, hoặc cứ đạt lại bị nâng lên. Con không bao giờ được cảm giác "xong một chặng".

Giảm áp lực mà không buông

Nhiều phụ huynh sợ rằng giảm áp lực nghĩa là để mặc con. Không phải vậy. Mục tiêu là giữ hướng đi, bỏ đi những lớp áp lực không giúp gì.

Cho con thấy tiến bộ

Đây là cách giảm áp lực hiệu quả nhất, vì nó chạm đúng nguồn "học mà không thấy đâu". Có mục tiêu rõ, có mốc, đo lại mỗi 3-4 tuần, con sẽ thấy mình đang ở đâu. Một lần đạt mốc là một lần con được phép thở ra.

Chốt mục tiêu, đừng nâng mãi

Khi con đạt mục tiêu đã chốt, hãy để con cảm nhận điều ấy. Nếu thật sự có lý do để nâng mục tiêu (ví dụ danh sách trường thay đổi), hãy bàn với con, đừng tự nâng.

Tách giá trị của con khỏi điểm số

Nói rõ, và nói nhiều lần: điểm SAT là một con số trong hồ sơ, không phải thước đo con là ai. Kết quả kỳ thi không thay đổi việc bố mẹ thương con thế nào. Câu này nghe hiển nhiên với bố mẹ, nhưng con thường cần nghe nó thành lời.

Giữ những khoảng không có SAT

Một buổi tối trong tuần và nửa ngày cuối tuần hoàn toàn không nói tới SAT. Không hỏi, không nhắc, không để sách trên bàn ăn. Những khoảng ấy là nơi con hồi sức.

Dời ngày thi khi cần, và nói rằng đó không phải thất bại

Nếu dấu hiệu kiệt sức rõ và ngày thi còn dời được, dời là một lựa chọn chính đáng. Hãy nói với con rằng đây là quyết định chiến lược của cả nhà, không phải hình phạt.

Ví dụ: nhà chị Thu sau bữa tối ấy

Sau bữa tối, chị Thu không nói gì về SAT trong ba ngày. Cuối tuần, chị hỏi con muốn đi đâu, và hai mẹ con đi ăn ở quán con thích. Trên đường về, chị hỏi: "Con thấy ôn SAT đang thế nào?".

Con kể rằng mấy tuần nay con học nhiều hơn nhưng lần đo lại thấp hơn, và con sợ bố mẹ thất vọng. Chị Thu không giải thích gì về SAT. Chị chỉ nói con đã học chăm, và một lần đo thấp không nói hết được điều gì. Rồi hai mẹ con xem lại mục tiêu: hoá ra con đang tự đặt 1500 trong đầu, trong khi danh sách trường chỉ cần khoảng 1400.

Tuần sau, mục tiêu được chốt lại 1400. Con giữ nguyên số giờ học, nhưng tâm trạng khác hẳn. Hai lần đo tiếp theo đều trên 1400.

Không phải nhà nào cũng gỡ được nhanh như vậy. Nhưng ví dụ cho thấy một điều: nguồn áp lực của con nhiều khi là một con số trong đầu mà bố mẹ không biết.

Khi nào cần người ngoài

Có những lúc bố mẹ không phải là người phù hợp nhất để gỡ. Con có thể cần một người ngoài: thầy cô con tin, một anh chị đã đi qua kỳ thi, hoặc chuyên gia tâm lý nếu dấu hiệu nghiêm trọng. Ở mức đồng hành có mentor của Nemo12, mentor có buổi xem lại tiến độ đều đặn với con, và đó thường là nơi con nói được những điều khó nói với bố mẹ.

Tóm lại

Sợ con kiệt sức vì SAT là nỗi sợ có cơ sở, nhưng không có nghĩa phải chọn giữa áp lực và buông bỏ. Phân biệt căng thẳng, nản và kiệt sức; để ý dấu hiệu kéo dài; giảm những nguồn áp lực không giúp gì như so sánh và mục tiêu mơ hồ; và cho con thấy tiến bộ của chính mình.

Nếu bố mẹ muốn cùng con chốt một mục tiêu có căn cứ thay vì con số trong đầu, trang điểm SAT mục tiêu là nơi bắt đầu. Bài đồng hành cùng con ôn SAT tại nhà có thêm những việc cụ thể bố mẹ làm mỗi tuần.